Feike Sijbesma.

Interview DSM-topman Feike Sijbesma

Feike Sijbesma: ‘Je kunt jezelf of je bedrijf toch niet succesvol noemen in een wereld die faalt?’

Feike Sijbesma. Beeld Kiki Groot

Grote invloed schept grote verplichtingen, vindt DSM-topman Feike Sijbesma. Juist voor bedrijven als het zijne.

Ineens kreeg Feike Sijbesma in Bangladesh een baby in zijn armen gedrukt. ‘Stond ik daar. Het ging zo snel. Neem hem mee, zei de moeder tegen me, begreep ik van de tolk.’ De topman van DSM was daar op pad voor het Wereldvoedselprogramma van de Verenigde Naties. ‘De moeder kon nauwelijks Engels en zei daarna alleen maar: you know, you know.’

Wat wist u dan?

‘Dat ze zes kinderen had, maar dat die er over twee jaar niet allemaal meer zouden zijn. En dat als ik het kind zou meenemen, het tenminste kans op een goed leven had.’

Dus u nam de baby mee?

‘Eh, nee. Er flitste van alles door mijn hoofd. Ik dacht eerst: ze heeft een punt. Oké, hoe regel ik dit op het vliegveld, de immigratie, en dan? Nee, dit kan niet, dacht ik toen. Ik gaf het kind terug. Die moeder stond met haar armen gekruist, met tranen in haar ogen.’

Het was een jaar of acht geleden dat hij dit meemaakte, maar hij denkt er nog heel vaak aan, zegt Sijbesma. Want de kans dat die vrouw nog steeds haar zes kinderen heeft, is niet zo groot. ‘Elke 5 seconden gaat er iemand dood door voedseltekort. Elke 5 seconden. Dat grijpt me aan.’

De 59-jarige Feike Sijbesma – op z’n Fries uitgesproken als Siebesma, al werd hij geboren in het Noord-Hollandse Nieuw-Loosdrecht – maakte de afgelopen jaren naam als maatschappelijk betrokken bestuursvoorzitter van het beursgenoteerde chemie- en biotechnologieconcern DSM. Een topman die niet alleen praat over duurzaamheid, maar die met zijn bedrijf ook toepast in de praktijk. Die zijn aandeelhouders waarschuwt dat ze hun geld voor kortetermijnrendement beter in een ander bedrijf kunnen steken, want innovaties kosten tijd.

Sijbesma is ook een bestuurder die zich nadrukkelijk inzet voor meer vrouwen aan de top. Want nog meer mannen, dat ‘brengt mij geen nieuwe inzichten’, zei hij daarover in een eerder interview met ondernemingsorganisatie VNO-NCW. En: ‘Je moet vrouwen de ruimte geven. Het maakt mij niet uit dat je een paar maanden uit de running bent door een zwangerschap, dat hoort erbij. Of hoe laat je hier bent, hoe laat je weggaat. Ik stel me maximaal flexibel op, want dat betaalt zich dubbel en dwars uit. Je krijgt super commitment ervoor terug.’

Bovendien is Sijbesma een directeur die hardop zegt dat geld verdienen niet het ultieme doel is, en die er toch al twaalf jaar zit.

Onder zijn leiding veranderde DSM van een chemie- in een biotechnologiebedrijf. Het Heerlense concern is inmiddels wereldwijd de grootste producent van voedingsmiddeleningrediënten, zoals vitaminen. Dat geeft volgens Sijbesma een verplichting. ‘Er is zo veel mis op het terrein van onder- en overvoeding, en dan kunnen wij dat laten liggen?’ Als je impact kunt hebben, moet je dat doen, stelt hij. En dus levert het bedrijf jaarlijks ingrediënten voor de verrijking van voedsel aan de Verenigde Naties, deels gratis. ‘We helpen elk jaar 40 miljoen mensen aan gezonde voeding. Daar ben ik heel trots op.’

Nee, die baby uit Bangladesh nam Sijbesma niet mee, maar als topman van DSM probeert hij wel elke dag de ‘wereld een stukje beter te maken’. ‘Je kunt zeggen: sorry, al die problemen zijn er gewoon, die kunnen bedrijven niet oplossen, daar hebben wij niets mee te maken.’ Dat is wat veel mensen en bedrijven doen, zegt hij. ‘Daarom leven 1 miljard mensen in armoede.’

Ondertussen is Sijbesma ook commissaris bij Unilever en De Nederlandsche Bank, behoort hij met onder andere de voormalig secretaris-generaal van de VN Ban Ki-moon tot de zogeheten ‘climate leaders’ van de Wereldbank, een groep die plannen opzet tegen klimaatverandering, en is hij een ‘aanjager’ bij NL2025, een club van onder meer bestuurders en leiders uit het bedrijfsleven, de wetenschappelijke en culturele wereld die zich inzet voor een duurzamer en vitaler Nederland.

Dit alles leverde Sijbesma eind vorig jaar de eerste plaats op in de Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders. Deze week nog prees de voormalige Amerikaanse vicepresident Al Gore zijn ‘friend’ Sijbesma op Twitter voor een opiniestuk in de Britse krant The Telegraph, waarin de DSM-directeur beschrijft hoe bedrijven hun CO2-uitstoot kunnen terugdringen en stelt dat een hogere prijs op CO2 noodzakelijk is.

Maar als je over zijn invloed begint, glimlacht Sijbesma ongemakkelijk en wuift de opmerking weg. ‘Ach, die bestaat gelukkig niet, de invloedrijkste of machtigste man.’

Als Sijbesma uit het raam van zijn werkkamer kijkt – vrij standaard ingericht, met een bureau en een houten vergadertafel – op het hoofdkantoor in Heerlen, ziet hij een paar honderd meter verderop het gebouw van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Die instelling verhuisde midden jaren zeventig naar Limburg. Een geste van het toenmalige kabinet van Joop den Uyl om het verlies aan banen door de sluiting van de staatsmijnen te compenseren.

Het was de periode dat Nederland besloot van kolen op gas over te gaan en het bedrijf Dutch State Mines (DSM) zichzelf opnieuw moest uitvinden. Het is ook een voorbeeld van hoe de wereld permanent verandert. Want toen waren ze in Groningen – waar het gas uit de grond werd gehaald en de lokale economie een enorme slinger kreeg – heel blij en in Limburg heel teleurgesteld, zegt Sijbesma. ‘Er werkten toen 45 duizend mensen bij DSM onder de grond. Die had je moeten horen als je zei: dit is heel goed voor Nederland. We maakten de switch van kolen naar gas, en nu moeten we door naar de volgende fase, waarbij de gaskraan dichtgaat en er dus ook economische activiteit uit Groningen verdwijnt.’

Je aanpassen aan een veranderende omgeving: dat is een belangrijke regel voor Sijbesma, die eerst medische biologie en vervolgens bedrijfskunde studeerde. ‘Ik ben altijd geïnspireerd geweest door Charles Darwin. Hij schreef al dat de the fittest zou overleven. En dat ging niet over de sterkste, maar over wie het meest adaptief is, wie zich het best kan aanpassen.’

Zo keek hij ook naar DSM toen hij aantrad als topman. Het bedrijf was in die tijd nog heel groot in zogeheten bulkchemie; grondstoffen voor producten als nylon en plastic. ‘Maar ik twijfelde of we daarin nog een rol van betekenis konden spelen. We hadden grote concurrenten, waaronder een paar uit het Midden-Oosten, waar de olie, de grondstof, gratis uit de grond komt. Daar konden we niet tegenop. Bovendien leverde de bulkchemie deels producten op die niet passen bij mijn wereldbeeld.’

Want als Sijbesma naar de wereld kijkt, ziet hij grote problemen: de opwarming van de aarde, voedselgebrek, de zoektocht naar nieuwe energievormen en circulariteit (het recyclen van producten tot grondstoffen voor weer nieuwe producten). Aan de oplossing van al die problemen kan DSM volgens Sijbesma een bijdrage leveren. ‘En als je dat kunt als bedrijf, wordt het automatisch een verplichting.’ Daarom gaf hij ‘een draai aan de portefeuille van DSM’. ‘Omdat ik ervan overtuigd ben dat het niet alleen goed is voor de wereld, maar ook voor de financiën van DSM. Ik zou het onlogisch vinden als de wereld geen geld zou uitgeven aan essentiële problemen, dan zou het een vreemde mensheid zijn.’

‘Ik zou het onlogisch vinden als de wereld geen geld zou uitgeven aan essentiële problemen, dan zou het een vreemde mensheid zijn.’ Beeld Kiki Groot

Waar komt uw drijfveer om de wereld te verbeteren vandaan?

‘Ik hoop mijn eigen leven en dat van onze medewerkers zinvol in te vullen. Het is toch niet zinvol om straks je leven geleefd te hebben en dan alleen te kunnen zeggen: ik heb veel geld verdiend, het bedrijf heeft veel geld verdiend. Dan zouden mijn kinderen vragen: wat heb je verder met je leven gedaan? Ga je dat geld meenemen?’

Is dat iets wat u van huis uit heeft meegekregen?

‘Ongetwijfeld. Mijn ouders zijn beiden overleden, maar die hebben daarin zeker een rol gespeeld. Bij ons in het gezin werd veel gepraat. Over de wereld, geloof, technologie, vernieuwingen, veranderingen, mensbeeld en politiek. Ik kreeg altijd mee dat we moesten nadenken over de wereld om ons heen en onze rol daarin. En dat je je eigen talenten moest ontdekken en ontwikkelen om ze vervolgens toe te passen. Maar het is ook gegroeid doordat ik jong carrière maakte en op een hoge functie kwam. Natuurlijk is dat ook gewoon leuk, maar een hoge functie maakt dat je impact hebt en dat geeft verantwoordelijkheid.’

Waarom geeft dat verantwoordelijkheid?

‘Omdat ik die twee dingen niet los kan zien: impact en verantwoordelijkheid. Ik zie ook mensen in mijn omgeving die zeggen dat hun bedrijf grote impact heeft, maar dat ze geen wereldverbeteraar hoeven te zijn. Dat begrijp ik niet. Je kunt jezelf of je bedrijf toch niet succesvol noemen in een wereld die faalt? Als we de rekening voor de klimaatverandering neerleggen bij de volgende generatie, dan kun je jezelf toch niet succesvol noemen? Als we niet in staat zijn die nu te adresseren omdat we dat lastig vinden, omdat we zitten met economische modellen en herverdeling en wie de rekening betaalt, dan kun je jezelf toch niet succesvol noemen?’

In stapjes verkocht Sijbesma onderdelen van DSM en kocht hij er andere onderdelen voor terug, waardoor het bedrijf totaal is veranderd. Naast voeding en vitaminen is ‘materials sciences’ een belangrijk onderdeel van DSM. Zo maakt het lichte, hittebestendige kunststoffen die goed toepasbaar zijn in de auto-industrie, waardoor auto’s lichter worden, minder verbruiken en dus minder CO2 uitstoten.

Of neem Niaga – ‘Again’ in spiegelschrift –, een product van DSM waarmee tapijten op een nieuwe manier kunnen worden gemaakt. ‘Tapijten bestaan uit verschillende materialen die bijna niet meer uit elkaar zijn te halen. Dat is zo kostbaar. Niemand weet wat we ermee moeten doen. Dus stoppen we oude tapijten in grote gaten in de grond. Die gaan ze over honderd jaar opgraven.’ Het tapijt van Niaga bestaat maar uit één soort materiaal. ‘En dat kun je dus eindeloos hergebruiken.’ Een van de grootste Amerikaanse tapijtproducenten maakt inmiddels gebruik van Niaga. Sinds vorig jaar werkt DSM ook samen met beddenfabrikant Auping bij het maken van recyclebare matrassen.

‘Dat vind ik de rol van DSM. Hier zijn we goed in. Ik houd er niet van om te zeggen: we doen veel goede dingen naast ons bedrijf. Dat heeft ooit misschien zijn functie gehad, maar dat is ouderwets.’

Een visie waarmee hij bij aandeelhouders en collega’s overigens niet direct de handen op elkaar kreeg toen hij aantrad, geeft Sijbesma toe. Sommige oud-bestuurders waren bang dat hij hun erfenis ging verkwanselen. Hij kreeg veel sceptische vragen. Hoe dan? En valt er wel aan te verdienen? Sommige investeerders dachten: met de aanpak van Sijbesma hoeven we van het aandeel DSM niet veel te verwachten. ‘Toen ik begon, stond het aandeel op 33 euro, nu op 100 euro. Meer waarde dus, en we hebben ook nog dividend uitgekeerd. Nu ik krijg te horen: blijkbaar kan het.’

Delen critici inmiddels uw visie, of denken ze: laat Sijbesma maar kletsen met z’n duurzaamheid, zolang de resultaten maar goed zijn?

‘We schuiven op. Er zijn aandeelhouders die het nog steeds een enge combinatie vinden, maar investeerders weten nu dat het kan. En nu zeg ik: over tien jaar moet het helemaal samengaan. Daarvan is nog niet iedereen overtuigd, maar mensen gaan je producten anders niet meer kopen. Mensen willen niet meer voor je werken als je duurzaamheid niet integreert in je bedrijf. Je ziet dat ook de positie van een ander groot Nederlands bedrijf een beetje aan het opschuiven is. Nee, die naam noem ik niet on the record.’

Dat is ook Feike Sijbesma, een invloedrijk bestuurder die zorgvuldig kiest waarover hij zich uitlaat. Dus wil hij niets zeggen over de salarisperikelen, het witwasschandaal en de bijbehorende schikking bij ING, of over de belastingophef rond Shell. Dan glimlacht hij even, waarmee hij een zekere afstandelijkheid schept, die arrogant kan aandoen. Tegelijkertijd zegt hij voor de topman van een groot bedrijf behoorlijk uitzonderlijke dingen, zodat hij wegkomt met zijn routineuze manier om moeilijke vragen te ontwijken.

Vraag hem niet wat andere bedrijven van hem kunnen leren. Want dan zou hij zomaar kunnen overkomen als een ‘moraalridder’ of ‘zo’n betweter die anderen vertelt wat ze moeten doen’. Dat past hem niet. Inspireren, dat vindt Sijbesma een beter woord. ‘Ik vind het leuk om te vertellen wat wij hebben gedaan.’

Daarin krijgt hij vooral de pensioenfondsen mee, zegt Sijbesma. ‘En dat is een spagaat voor ze, want pensioenfondsen willen wel verantwoordelijkheid nemen voor de lange termijn, maar worden afgerekend op rendement door hun gepensioneerden.’

Dat brengt hem bij de vraag wat de essentie van de economie is. Voor hem is die niet geld verdienen. De inrichting van de samenleving, zegt hij, is gegroeid doordat mensen gingen doen waar ze goed in waren. ‘De een was beter in buffels vangen en de ander in gewassen laten groeien. En aan het eind van de dag ruilden ze hun producten.’ Later kwamen goud en geld bij dat model, maar de kern is volgens hem hetzelfde. ‘Eigenlijk is het een model voor specialisatie op competenties, de een is beter in dit en de ander in dat. Niet met als doel om veel geld te verdienen, maar gewoon om gelukkig samen te leven op deze planeet.’

Zijn ervaring, netwerk en uitgesproken visie maken Sijbesma aantrekkelijk voor politieke partijen. Hij is inderdaad benaderd, geeft hij toe, bijvoorbeeld als er ministersposten verdeeld moesten worden. Maar welke partijen bij hem hebben aangeklopt en waar zijn politieke voorkeur ligt, daarover laat hij zich niet uit. Wie daarnaar wil gissen, moet het destilleren uit zijn analyses.

Bijvoorbeeld als hij het heeft over de oplossingen voor de grote, wereldwijde problemen van onze tijd. Die noemt hij te complex om door overheden alleen te worden opgelost. ‘Daar zijn bedrijven voor nodig, in samenwerking met overheden.’ Maar in plaats van samenwerking ziet hij juist dat steeds meer landen zich terugtrekken en nationale belangen proberen te beschermen. ‘Ook in Nederland is er een roep om uit de EU te stappen. Daar hebben we niets aan. Je terugtrekken achter je grenzen is niet de oplossing voor mondiale problemen. Samenwerken en verbinden wel.’

Zo komt Sijbesma terug bij de sluiting van de mijnen in Limburg en het recente besluit om de gaskraan in Groningen dicht te draaien. Daar heeft de overheid de taak om te verbinden, zegt hij. ‘Je kunt niet voor meer dan 200 miljard euro aan gas uit Groningen halen en dan zeggen: o ja, die huizen, dat is een beetje een probleem, dat is een bijeffect. Nee, je moet voor die mensen zorgen.’

Hoe dan?

‘Allereerst moeten we ervoor zorgen dat die mensen hulp krijgen. Nederland heeft jarenlang van de gaswinning in Groningen geprofiteerd, en daarmee heel veel geld verdiend, maar zij kregen te maken met aardbevingen. Dan kun je niet zeggen: het is goed geweest voor ons allemaal, maar niet voor jou. Nee, dan moet het ook goed zijn voor de mensen die het betrof. Nu Groningen, destijds Limburg. Maar je moet ze ook helpen met een nieuw inkomensmodel, doordat een ecosysteem stopt te bestaan. Je moet bedenken waar die mensen straks moeten werken, zoals destijds in Limburg.’

De onzekerheid van veel mensen over hun toekomst, daarmee moet de politiek aan de slag, vindt Sijbesma. Hij ziet het terug in de uitslag van de verkiezingen voor de provinciale staten en aan de protesten van de gele hesjes. Volgens Sijbesma is het allemaal een uiting van zorg en onzekerheid. ‘Je kunt dan niet zeggen: onzekerheid en verandering zijn de enige zekerheid. De leiders moeten meer te bieden hebben. Als je mensen geen perspectief biedt, worden ze boos. Dan voelen ze zich in de steek gelaten. Dan komen ze in opstand en is er altijd wel weer een politieke partij die belooft alles op te lossen.’

Niet alleen op nationaal niveau, zoals in Groningen, maar ook op wereldschaal. ‘De mondialisering heeft welvaart gebracht, maar niet voor iedereen. Ik vind dat we daar wel voor moeten zorgen.’

Zo helpt DSM bij het opzetten van lokale voedselproductie in Afrika, om landen zelfvoorzienend te maken. ‘We zijn begonnen in Rwanda en kijken nu naar Ethiopië.’ Nee, winst levert het nog niet op. ‘Maar in Rwanda halen we inmiddels wel alle kosten eruit.’

Had hij trouwens al verteld dat de aandelenkoers van DSM vandaag voor het eerst de 100 euro heeft aangeraakt? Hij kreeg net een paar mailtjes binnen over deze prestatie. ‘Het bedrijf is de afgelopen twaalf jaar op de beurs meer dan drie keer meer waard geworden. Terwijl de AEX ongeveer gelijk is gebleven’, zegt Sijbesma trots. Het is ook wat hij zijn aandeelhouders al die jaren voorhield. ‘Op de lange termijn zullen we succesvol zijn. En nu groeit elk jaar onze omzet en de winst.’

Feike Sijbesma. Beeld Kiki Groot

Dit klinkt als iemand die zegt: mijn taak zit erop.

‘Nee. Dat moment komt eigenlijk nooit. Ik heb het er soms over met andere bestuursvoorzitters en dan is er weleens iemand die zegt: ik ben klaar. Dat begrijp ik niet. Alsof hier dan een opvolger komt die zegt: o jee, ik ben klaar, Sijbesma heeft alles al gedaan. Mijn opvolger zal denken dat er veel werk aan de winkel is. Zoals ik dat ook elke dag denk. Het bedrijf is nooit klaar. De wereld is ook nooit klaar. Zie je mij de hele tijd op de golfbaan staan? No way. Nooit van mijn leven.’

Overigens, dat hij in dit gesprek alle wereldproblemen heeft laten voorbijkomen, betekent niet dat hij een somber type is, wil Sijbesma benadrukken. ‘Ik ben een optimist.’

Maar een optimist kan zich ook zorgen maken.

‘Ja, dat is zo. Ik ben een optimist die zorgen ziet en urgentie voelt.’

De invloedrijkste mensen van Nederland

Sijbesma is aanvoerder van de Volkskrant Top 200 van invloedrijkste Nederlanders. De hele lijst is hier te zien.

Met gezonde Limburgse pap Afrika veroveren

Chemiereus DSM jaagt in Rwanda een droom na:het wil een gezonde pap in de markt zetten die groeiachterstanden bij kinderen moet voorkomen. Het uiteindelijke doel is ermee Afrika te veroveren. Commercie en idealen komen zo dicht bij elkaar. Maar lukt het?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden