Europa leeft, maar voor iedereen betekent het iets anders

De Fransman: 'Hoe hechter Europa wordt, des te groter de noodzaak je te onderscheiden'. De Duitser: 'De Frans-Duitse as is een obsessie'....

DE MYSTIEK van de Engelse soevereiniteit is groot. Iemand zegt: 'Let tijdens je Grand Tour op de briefkaarten in de kiosken. Nergens zie je zo veel afbeeldingen van het parlement, het paleis, de symbolen van soevereiniteit als hier. Die willen wij houden. Zelfs Blair kan de euro voorlopig niet aan de Britten slijten.'

De zondagskranten onthullen dat Blair - alsof zijn nieuwe vriend Clinton het had ingefluisterd - alleenstaande moeders wil laten werken. Die avond praat ik er in trendy Islington over met Eva Lloyd, beleidsmedewerker van Barnardos, de vereniging die zich bekommert om het lot van arme en verwaarloosde kinderen. En daar zijn er veel van in Engeland. 'Op zich ben ik het ermee eens dat moeders werken als dat kan, maar is er kinderopvang? Deeltijdbanen zijn prachtig, maar denk aan de reiskosten, de metro, de bus.' Eva Lloyd heeft haar twijfels, maar zegt dan: 'Het is zo verschrikkelijk leuk wat er allemaal gebeurt. Ook de ambtenaren hebben er weer zin in.'

Voor orthodox-links blijft het wennen, want de sociaal-democraat Blair is gevormd door Margaret Thatcher die hij hogelijk respecteert. Hij gelooft niet meer in de egalitaire maatschappij, waar de staat alles eerlijk verdeelt. Hij gelooft in eigen verantwoordelijkheid en geld verdienen in een civic society, een beschaafde samenleving die armen en hongerigen niet laat verrekken. Dus geen uitbreiding van de sociale paragraaf in het Verdrag van Amsterdam. Dat riekt teveel naar ouderwetse staatsbemoeienis. 'Maar of Labour echt goed over Europa heeft nagedacht, betwijfel ik', zegt Eva Lloyd ten afscheid. 'De maatschappij zit hier zo anders in elkaar.'

Sir Alastair Morton, de Zuid-Afrikaan van Schotse afkomst onder wiens leiding de Kanaaltunnel werd gebouwd, zegt: 'De Engelsen kunnen niet plannen'. We drinken thee in een groots hotel. 'Toen de Fransen bij Calais gingen graven, hadden zij alles tot het laatste detail ontworpen. De Engelsen gedroegen zich als rugbyspelers in een scrum. Zo maar een gat in de grond, leek het. Maar als de Fransen met al hun mooie ontwerpen vast kwamen te zitten, riepen ze de Engelsen om hulp. Die brachten de bal weer aan het rollen. Voor de Fransen is de tunnel een wonder van techniek, voor de Engelsen een snelle weg naar goedkoop bier.'

De Franse stewardess in de Eurostar naar Parijs schenkt champagne in plastic bekertjes. Het lijkt niet echt. Waterloo Station is een verrukking van moderne architectuur en dan gaat die supersnelle trein traag als de postkoets langs oude huizen met ontelbare schoorstenen en waterpijpen. Kostschooljongens spelen cricket op grote velden. 'Na Engeland gaat Frankrijk naar links', staat in de Engelse kranten. Le Figaro, die gratis wordt uitgedeeld, waarschuwt: Frankrijk gaat zware tijden tegemoet. De Franse restauratiewagen is wegens staking gesloten. Mijn buurman kijkt op van zijn kunsttijdschrift en zegt tegen zijn vrouw: 'Darling, they need a Mrs. Thatcher first.'

0D E KANAALTUNNEL blijft een wonderbaarlijke anti-climax. Je merkt niet eens dat je omlaag gaat, maar dan verrijst het Franse landschap in volle glorie en de TGV mag eindelijk vaart zetten, zoals het hoort in moderne tijden. Hij passeert Lille, de eerste stad die zijn bloei te danken heeft aan de TGV. Bij een boerderij ligt een kerkhof uit de Eerste Wereldoorlog. Voor ik alles heb genoteerd sta ik op Gare du Nord, dat met trotse onverschilligheid de reizigers ontvangt.

Plotseling is de geur intenser, het tempo nerveuzer. Drie kleine soldaten paraderen met mitrailleurs in de aanslag. Een clochard komt naar mij toe en zegt: 'De republiek viert feest. Daar moet op gedronken worden.' Op een muur staat: 'Als de strijd opbloeit, staakt de winter'. Frankrijk heeft zijn poëzie behouden. Tegen half elf gaan we eten in een klein buurtrestaurant, dat Grootmoeder heet. Zo laat nog, zo lekker.

Een dag voor de opening mag ik een kijkje nemen op de tentoonstelling 'Amours' in het glazen paleis van de Fondation Cartier, de kunststichting van de horlogemaker die 150 jaar lang de schoonheid van Frankrijk uitdraagt. Uit de hele wereld zijn schilderijen, beelden, foto's en video's over de liefde bijeengebracht. Heel wat verfijnder dan The Erotic Design die ik gisteren in Londen zag, zeg ik Hollands recht door zee. 'Bij een foto van Clinton met een colafles, het Amerikaanse fallussymbool, aan de mond, moest ik meteen aan Paula Jones denken.'

'Amours is hopelijk niet te verfijnd, want te elegant, te Frans, werkt averechts', zegt Hervé Chandès, de conservateur met de gelaatstrekken van de jonge Alain Delon. 'Wij Fransen houden van lichtvoetigheid, zijn nooit direct, lijken misschien oppervlakkig, maar wij zijn heel serieus.'

Hij bewondert de dynamiek van de Amerikaanse kunst. 'Cultuur moet je niet kunstmatig beschermen, maar als de Amerikanen een culturele, economische oorlog beginnen, moet je wel terugvechten. In een oorlog heb je winnaars en verliezers.'

Met de lichtvoetige ernst die hij beschreef, praat hij over de steeds kleiner wordende wereld. 'Maar ook CNN heeft begrepen dat de wereld niet een dorp is. CNN gaat regionale uitzendingen verzorgen, net als RTL dat doet. Hoe hechter Europa wordt, des te groter de noodzaak je te onderscheiden. Wij Fransen weten er niet goed raad mee, want we denken meteen aan nationalisme en Le Pen, dat afschuwelijk fenomeen. Het Franse zelfvertrouwen is weg.'

Ik protesteer beleefd en hij zegt: 'Afgelopen zondag heeft links gewonnen. Maar er is niet gelachen. Er is geen blijheid zoals in Engeland. Daar zie je een beweging, solidariteit. Hier doet slechts een enkeling zijn mond open. Maar ik ben optimist. Het moment is aangebroken om de monoloog te veranderen in een dialoog: Wat willen wij met Frankrijk? Hoe moet Europa er uitzien?'

Op weg naar de volgende afspraak zie ik een affiche van McDonald's. De tekst luidt: 'The best crudité's'. Niet alleen CNN past zich aan.

'President Chirac begreep niet hoe hij het Franse volk heeft vernederd en gefrustreerd. De Fransen willen de arrogantie van de macht breken. Ze willen zelf weer deelnemen aan de politiek. Tegelijkertijd verlangen ze dat l'état, de gecentraliseerde staat, die zij politiek verwerpen, wel zorgt voor werk en welzijn', zegt Dominique Moïsi van het Frans Instituut voor Buitenlandse Betrekkingen. Hij geniet van de prachtige paradox.

'De euro was de inzet van de verkiezingen. De kiezer heeft gezegd: Geef Europa terug aan het volk. Europa moet opnieuw worden ontworpen. Wij willen een Europese oplossing voor de wereldproblemen, dat wil zeggen economische groei met sociale zekerheid. Wij willen onze identiteit bewaren.'

Chirac is onherkenbaar verzwakt, meent Moïsi. De Fransen zijn niet bang voor de verlammende cohabitation. Jospin krijgt een kans. 'Hij is eerlijk, bescheiden en protestant. Maar als het mislukt is Le Pen het alternatief.'

Moïsi zegt: 'Als de euro het symbool is van de Europese eenheid, zoals de voorstanders van Europa beweren, doet de waarde van die munt er niet zo toe en moeten zoveel mogelijk landen meedoen.' Hij lacht om deze logica. 'Europa is een politieke zaak, zeggen de voorstanders. Maar wij hoorden alleen de economische argumenten. En dan heb je Kohl die waarschuwt dat wij weer oorlog krijgen als de euro er niet komt. Dit dreigement spreekt de nieuwe generatie niet aan. Kohl en Chirac behoren tot de oude garde.' Moïsi maakt een gebaar van: Europa zal moeten wachten op hun vertrek.

Hij benadrukt de kracht van de Frans-Duitse as. 'Als die verdwijnt is alles verloren.' De Fransen zijn niet bang voor de Duitsers. 'Nee, zij willen alleen geen Duitse Alleingang.' En wat Engeland betreft: 'Na vijftig jaar dwalen lijken ze eindelijk als een gewoon land voor Europa te hebben gekozen. Maar de Engelsen zijn geen echte Europeanen. Voor mij als Franse Europeaan zijn steden als Venetië, Praag en Brugge Europese steden. Het zijn mijn steden. Voor de Engelsen is dat niet het geval.'

0D E VOLGENDE DAG ga ik met de TGV, het troetelkind van de Franse socialisten, naar Milaan en bereid mij voor op een gesprek met Paolo Tumminelli, een Italiaans ontwerper die geschreven heeft dat de Hoge Snelheidstrein de katalysator is van het Verenigd Europa. Het symbool van het grote millennium. Zelfs de landkaart gaat veranderen. De nieuwe Europeaan gaat, net als in de tijd van Karel de Grote, de Eerste Europeaan, afstanden in uren, in plaats van kilometers, meten. Brussel komt dichter bij Parijs, Amsterdam zakt weg. De TGV is een feest. Even beleef ik midden in het Franse land het Europees ideaal. Ook Napoleon heeft ervan gedroomd. De telefonerende, faxende, e-mailende mannen en vrouwen genieten van de toekomst. Alleen ik schrijf met een vulpen in een schrift met harde kaft.

In het paleiselijk station van Milaan vliegen geen duiven, maar waart de geest van Mussolini. Dus arriveert de trein op tijd. Ik strik mijn duurste stropdas om en poets met een oude krant mijn zomerschoenen. De polder is heel ver weg. Paolo Tumminelli verzet de afspraak naar morgen, in München. Dat is Europa. Ik ga naar de Nederlandse chefkok Brendan Becht, die in La Terrazza, vier hoog uitkijkend op de Giardini Publici, 'sushi all'italiana' heeft bedacht. 'Het loopt als een trein.' Hij vertelt hoe hij de Japanse sushi met verse Italiaanse ingrediënten heeft verfijnd en, hopelijk, verbeterd. 'Zoals de Japanners eens met de Europese auto deden. We doen het nu in Milaan.'

Aan de hand van spaghetti en risotto praten we over de vreugde van het dagelijks maal. 'Er bestaat niet één Italiaanse keuken. Je hebt eindeloos veel regionale keukens. Rome is een andere wereld. Politiek, cultureel, culinair. En iedere Italiaan zegt dat la mamma het lekkerst kookt.'

Zij brengt ons bij La Nonna Europea, Europa als de grootmoeder die alle Italiaanse kwalen oplost. Geen grootmoeder die haar kinderen, hoe slecht ook, laat vallen. Zij voedt hen op. Dus zal Europa Italië tot de EMU moeten toelaten. Alleen de euro kan Italië mores leren. Zo gaat dat in de Europese familie.

Brendan Becht leidt me langs de mooiste winkels, vertelt over het bijna Duitse arbeidsethos en zegt dat alles in deze stad - voetbal, mode, design - draait om geld. 'Milaan zuigt alle talent uit de wereld als een spons op en knijpt het uit. Fantastisch wat hier gebeurt, maar niemand voelt zich er echt thuis.' Het nieuwste snufje is de Scarabeo, de scooter die is ontworpen door de Fransman Philippe Starck. 'Die gaat de wereld veroveren. In alle kleuren. Ook de burgemeester rijdt er op.' Op de voorpagina van het toeristenblad Hello Milano staat tussen de Big Mac-reclames een verhaal over Leonardo Da Vinci's Laatste Avondmaal. 'Na vijfhonderd jaar nog altijd hier.' McDonald's Milanese slogan luidt: 'Gusto e cultura'.

0O MDAT ZWITSERLAND niet meedoet met Europa, neem ik de nachttrein naar München. 'Grüss Gott', roept de conducteur door de intercom. München is geen Duitse stad. Het is de hoofdstad van Beieren, dat als eerste sprak over het Europa van de regio's. Hier zetelt BMW, wonen uitgevers, filmmakers en studenten, leven architecten zich uit op gedurfde gebouwen en drinken mannen al om tien uur bier in de immense bierhallen. Alle mineraalwater komt uit Italië. Overal staan stalletjes met kersen, aardbeien en asperges. Wie zoekt, vindt nog een versleten lederhose. McDonald's past zich aan met 'Exotische Fernkost'. De gele neonteksten zijn geschreven in het Japans, Arabisch en ook Duits.

Een man vraagt of ik het 'Europeese alfabet voor doofstommen' wil kopen, en op de voorpagina's van de kranten staan metafysische beschouwingen over de Europarlementariër Florus Wijsenbeek die wil weten waarom op Texel linkerschoenen en op de Shetlands rechterschoenen aanspoelen. De ontwerper Tumminelli die tussen Duitsland en Italië pendelt, zegt helaas te hebben ontdekt dat Europa eerder zal zijn verenigd dan het Hoge Snelheidsnet. Sinds kort zoekt hij jong talent voor de Duitse porseleinfabriek Rosenthal. 'Ik heb twee Hollandse jongens gevraagd een servies te maken. Sander Luske en Jan Broekstra, puur Hollands, maar ze weten wat er in Europa gebeurt. Als calvinisten worstelen ze met de vraag wat design is. Heel puriteins en vol humor. Ondenkbaar in een ander land.'

Midden in München zetelt de Süddeutsche Zeitung, de grootste kwaliteitskrant van Duitsland. Buitenland-commentator is Josef Joffe, die veel in Amerika publiceert. Hij spreekt met de directheid van een Amerikaan. 'Kanselier Kohl verkeert, denk ik, in de grootste crisis van zijn politieke loopbaan. De Duitse kiezer houdt van Europa, maar wil de euro niet. Hij wil de offers niet brengen die daarvoor nodig zijn.

'De euro was een prachtig idee. De Deutschmark was onze nieuwe U-boot, de Blitzkrieg. Maar om onze vrienden niet bang te maken zeiden we: hij is van ons allemaal. Helaas bleken politiek en economie niet samen te gaan. Bismarck heeft de vorige eeuw met bloed en ijzer een Duitsland gesmeed. Daarna volgde de mark. Ook in Amerika ging het zo. Wij wilden het tegenovergestelde. Eerst de munt, daarna de politieke integratie. Het blijkt niet te lukken, het plan was te ambitieus.

'Uitstel is afstel. Versoepeling van de criteria loopt ook uit op een fiasco. Wij hebben volgend jaar verkiezingen en in tegenstelling tot Frankrijk mag geen gerespecteerd politicus zeggen dat hij tegen de euro is. Het is taboe. Let op Gerhard Schröder, de sociaal-democratische minister-president van Nedersaksen die vermoedelijk de SDP-lijsttrekker zal worden. Hij is de enige die tegen Kohl op kan. Heel behoedzaam beweegt hij zich naar een roep tot uitstel. Het tegenovergestelde van wat Jospin wil.

'De Frans-Duitse as is langzamerhand een obsessie. Dat die er in de jaren vijftig moest zijn, begrijp ik volledig. Maar nu zijn wij Duitsers respectabel geworden. Wij hoeven niet meer te opereren onder Franse dekking, De belangen lopen steeds verder uiteen. De Fransen willen vasthouden aan de piramide van de staat, wij Duitsers hebben een andere traditie, maar ook bij ons is alles met elkaar verweven, zoals in de katholieke kerk. Wij hebben een corporatistische samenleving, heel anders dan in Amerika en Engeland met de vrije markt. Ik prefereer het pragmatische van de Anglosaksen, maar het botst met de continentale opvattingen en belangen.'

Op het station van München zijn in de grootste krantenkiosk alleen buitenlandse kranten te koop. In de Intercity Express lees ik een lang verhaal over de consternatie die de fotografe Katharina Sieverding veroorzaakte, toen ze zei dat de Duitsers Duitser worden. Haar foto's hangen nu op de Biennale in Venetië. Vanochtend had Joachim Sartorius, de dichter en directeur van het Goethe Instituut, me nog vol enthousiasme verteld te streven naar een instituut voor Europese cultuur, maar de Fransen en Britten willen niet.

Afzakkend langs de Rijn zit ik erover te mijmeren. Europa bestaat, maar voor ieder betekent het iets anders. Ik zie de lokkende Lorelei. In Emmerich duurt het wisselen van locomotief langer dan de donkere tocht onder het Kanaal.

Ik kom thuis en verbaas mij over het rumoer rond de Eurotop. Daar heb ik op mijn tocht niets van gemerkt. Niemand had het erover. Ach denk ik, de Eurotop, de torenspits in het vlakke land als bliksemafleider van wat Europa werkelijk verontrust en bezielt. Want laten we niet somberen: Europa leeft.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden