Emancipatie van de borst

VROUWENBORSTEN zijn, zo wil het cliché, de 'kroonjuwelen van de vrouw'. Ze prikkelen de fantasie van de man, inspireren kunstenaars en worden geëxploiteerd door de commercie, want auto's en computers verkopen beter in combinatie met een decolleté....

MARIELLE OSTE

Borsten zijn erotisch en borsten zijn onmisbaar. Dat wil zeggen: voor mannen en voor kinderen. Maar inmiddels zijn juist vrouwen erdoor geobsedeerd, zegt de Amerikaanse hoogleraar vrouwenstudies Marilyn Yalom. En dat ligt noch aan de man, noch aan de baby. In Geschiedenis van de borst - Westerse beeldvorming door de eeuwen heen beschrijft zij hoe opvattingen over de vrouwenborst zich in de westerse cultuur hebben ontwikkeld.

Het is een eigenzinnige en originele cultuurgeschiedenis, waarin ze de lezer stapsgewijs gidst door Oudheid, Middeleeuwen en Renaissance. Daarbij werd ze gehinderd, zegt ze, door het perspectief. Hoe mannen door de eeuwen heen over borsten dachten, leidt ze af uit kunst, literatuur, psychologie, religie en politiek. Pas laat in de twintigste eeuw wordt duidelijk wat vrouwen zelf denken. Vroeger negeerden vrouwen - als ze al schreven - het onderwerp.

De elementaire vraag van Yaloms zoektocht luidde: van wie is de borst het bezit? Behoort de borst toe aan de baby? Aan de man? Wie beslist of vrouwen hun baby's zelf voeden - de politiek, de medische stand, de echtgenoot? Wie bepaalt de ideale afmetingen? Met veel nuanceringen komt ze tot de conclusie dat vrouwen er inmiddels in zijn geslaagd hun rechtmatig eigendom op te eisen.

Des te interessanter is het dat haar boek verschijnt in een periode waarover - tegen deze achtergrond - niet anders kan worden gezegd dan: de borst is terug. Het ideaal is geprononceerd, schrijft Yalom. Anders dan vroeger geven veel moeders hun baby's weer borstvoeding. Een schrikbarend aantal vrouwen ondergaat een borstoperatie bij een plastisch chirurg en deze vrouwen beweren bij hoog en laag dat ze dat doen voor zichzelf en niet voor mannen.

Yalom (64), verbonden aan het Institute for Women and Gender van de universiteit van Stanford in Californië, kwam op het idee van haar boek tijdens haar vorige onderzoek Blood Sisters, een studie over de Franse Revolutie. Het beeld van de Franse republiek was een vrouw met blote borsten die de hele natie voedde. De moederborst werd een politiek item, symbool van de nieuwe republikeinse, egalitaire maatschappij.

Yalom nam de politieke borst tot startpunt van haar boek. Zij werkt de metafoor nauwgezet uit en stelt dat overal in de westerse cultuur borstvoeding werd gepolitiseerd. Behalve in Nederland, schrijft ze met enige verbazing. Daar was zogen altijd al de morele plicht van de moeder, symbool van naastenliefde en een burgerlijke pijler van een stabiele maatschappij.

Yalom geeft de Hollandse borst een apart hoofdstuk onder de titel: 'De huiselijke borst'. Zij citeert Jacob Cats: 'Gebruikt het edel zog om uwe vrugt te laven.' Ze laat niet na op te merken dat Nederlanders bekend staan om hun zuinigheid en de huiselijk-Hollandse moederborst wellicht om die reden in zwang was. Wat is er zuiniger dan gratis moedermelk?

De 'erotische borst' bestond in Nederland nauwelijks en werd in elk geval niet als elders in Europa openlijk verbeeld door trotse naakten van courtisanes of bezongen in gedichten over 'ivoren bollen' met 'aardbeien' en 'kersen', melkheuvels, albasten halzen, dadeltrossen of wat Yalom ook maar verzameld heeft aan beeldspraak. Ziedaar het karakter van de vaderlandse cultuurgeschiedenis in het licht van de vrouwenborst: realisme, domineesliteratuur, en een algeheel gebrek aan de zinnelijke praal die elders de Renaissance kenmerkt.

Yalom wandelt met haar vergrootglas onderhoudend door de geschiedenis en constateert in aanvang geen spoor van erotiek omtrent de borst. De godinnen, de melkgevende borsten van de maagd Maria, de vroegchristelijke opvatting waarin de kerk vergeleken werd met een moeder die gelovigen voedt met melk, het lijdt geen twijfel: tot aan de 'Renaissance met haar zuiver zingenot' was de borst heilig.

De sadistische tegenhanger van de heilige borst biedt huiveringwekkende beelden. Blote borsten figureren afgesneden op schaaltjes en 'in de mond van de hel', duivels pronken op schilderijen met hangborsten en soldaten verminken met roodgloeiende brandijzers de borsten van de martelares.

Gelukkig is dat voorbij in deze beschaafde tijd, zegt Yalom. De staat, de man, de ander - niemand behalve de eigenaresse mag over vrouwenborsten beslissen. Zelfs een begerige blik kan worden bestreden. De emancipatie is geslaagd. En de baby kan sinds de poedermelk zonder moeder overleven. Maar waarom zijn dan in deze tijd juist vrouwen zelf zo gefascineerd door de borst?

In het hoofdstuk 'De psychologische borst' zou Yalom antwoord moeten geven op deze vraag. Maar dat doet ze niet. Wel komen Freuds relevante theorieën voorbij en schrijft ze over het zuigen aan de moederborst als eerste seksuele ervaring, over de levenslange hunkering naar dat verloren paradijs. Verder is haar studie beschrijvend en vrijwel nergens verklarend.

Ze signaleert het huidige, 'onmogelijke' ideaalbeeld van de vrouw: smalle heupen, lange benen en stevige borsten. Ze signaleert dat step-ins en korsetten plaats maakten voor liposuctie (vet rond de dijen verwijderen) en borstimplantaten. Ze signaleert dat Hollywood het vervormde ideaal toont, net als de commercie en de mode-industrie. En ze merkt op dat vrouwen er alles aan doen om 'smaller van onderen te worden en vooral geprononceerder van boven'. De 'wonderbra' van nu is een verbijsterend miljoenensucces. Maar waarom?

Yalom oppert nog wel dat 'borstobsessie' een manier zou zijn om de toenemende angst voor borstkanker te ontkennen. Maar ze brengt de vraag niet in verband met de theorie van de Franse filosofe Elisabeth Badinter, die stelt dat hartstocht en passie tussen de seksen verdwijnen naarmate mannen en vrouwen gelijker worden.

Dat zou weleens een algemene erotische behoefte aan zichtbare sekseverschillen kunnen oproepen. Al eerder werd obsessief sportschoolbezoek van mannen hierdoor verklaard: de onbewuste wens om mannelijkheid te vergroten. En welk vrouwelijk kenmerk springt meer in het oog dan de boezem?

Yalom was onlangs in Nederland. 'Een vrouw met brede heupen vinden we snel een moederlijk type', zei zij toen. 'Terwijl vrouwen juist willen presteren en sterk en dominant willen zijn. Toch willen ze er vrouwelijk uitzien. Het bijbehorende ideale lichaam heeft smalle heupen en stevige borsten. De moderne vrouw wil een hermafrodiet zijn.

'Het is een gevolg van de emancipatie en een metafoor voor dubbele verlangens. Het perfecte lichaam heeft de smalle heupen van een man, zodat de vrouw krachtig en snel kan bewegen, en de duidelijk zichtbare borsten van een vrouw, opdat er geen twijfel mogelijk is dat ze toch heel erg vrouwelijk is.'

Mariëlle Osté

Marilyn Yalom: Geschiedenis van de borst - Westerse beeldvorming door de eeuwen heen.

Vertaald uit het Engels door Pauline Moody.

De Kern; 320 pagina's; ¿ 69,90.

ISBN 90 325 0567 X.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden