Elsbeth Etty: 'Waarom mag iemand geen lustobject zijn? Als het maar uit vrije wil is'

Wat betekent het om nu vrouw te zijn? Schrijver Elsbeth Etty (66): 'Het hebben van kinderen stond mijn gevoel voor autonomie in de weg.'

Elsbeth Etty.Beeld Imke Panhuijzen

Elsbeth Etty (66) leeft van een pensioen, maar dat dankt ze niet aan de communistische partijkrant De Waarheid, waar ze in 1973 begon. Daar deden ze niet aan pensioenen. NRC Handelsblad voorziet in haar oude dag, de krant waar ze decennialang een gezichtsbepalende redacteur en columnist was. Tot in 2011 de nieuwe hoofdredacteur Peter Vandermeersch haar op een zijspoor zette. 'Ik spreek zijn naam niet graag uit. De laatste jaren bij NRC waren niet gezellig.'

Als journalist mag Elsbeth Etty dan zijn afgezwaaid, als feminist is dat nooit gebeurd. 'Feministisch denken', dat zit al van jongs af aan in haar vezels, zegt ze met enige nadruk in een smal Amsterdams grachtenpandje dat ze deelt met haar man, oud Waarheid-hoofdredacteur en voormalig CPN-kamerlid, Gijs Schreuders (70).

Feministisch denken, wat houdt dat in?

'Dat je, zoals Simone de Beauvoir schreef, beseft, dat je niet als vrouw wordt geboren, maar dat je door de maatschappij tot vrouw wordt gemaakt, dat je je moet blijven verzetten tegen het ingesleten beeld dat een vrouw een andersoortig, ondergeschikt wezen is. Feminisme heeft voor mij altijd betekend dat je als vrouw hetzelfde leven moet kunnen leiden als een man.'

Elsbeth Etty

1951 Geboren in Hulshorst
1970 Eindexamen Rhedens Lyceum Velp
1983 Doctoraal Nederlandse taal en letterkunde, Universiteit van Amsterdam
1973-1982 Redacteur en later adjunct-hoofdredacteur bij De Waarheid
1986-1987 Chef opinie Utrechts Nieuwsblad
1987-2017 Redacteur NRC-Handelsblad
1996 Cum laude promotie met biografie van Henriëtte Roland Holst
1997 Gouden Uil en Busken Huetprijs voor Liefde is heel het leven, biografie Henriëtte Roland Holst
2005-2015 Bijzonder hoogleraar literaire kritiek, Vrije Universiteit Amsterdam
2007 Roman Maak jezelf maar klaar
2008 Anne Vondelingprijs voor politieke journalistiek Sinds
Sinds 2007 Columnist bij de Groene Amsterdammer en voorzitter Multatuli Genootschap

Was dat niet moeilijk bij de CPN?

'Zeker, het hoofddoel van het communisme was: de bevrijding van de arbeider. De emancipatie van de vrouw diende daarbij hooguit als ondersteuning. Toen ik bij de CPN kwam, mochten vrouwen actie voeren tegen de verhoogde koffieprijzen. Ik heb nog aangedrongen op een cultuuromslag, want mijn feministische ideeën waren radicaler, kwamen uit de studentenbeweging waar geroepen werd dat je niet met de onderdrukker naar bed mocht; dat je op ideologische gronden eigenlijk lesbisch moest zijn.'

Dus werd u maar tijdelijk lesbienne?

'Ha, ha, nee, je kunt jezelf niet zomaar een seksuele voorkeur aanmeten. Maar ik vond het destijds best jammer dat ik van nature niet lesbisch was.'

Hoezo?

'Omdat je dan in je persoonlijke leven geen last hebt van de klassieke rollenpatronen. Maar later heb ik gemerkt dat in homohuwelijken de rollen op dezelfde burgerlijke wijze verdeeld zijn, dat daar ook vadertje-moedertje wordt gespeeld.'

Heeft u het ooit met een vrouw geprobeerd?

'Had zomaar gekund, maar dat is er jammer genoeg niet van gekomen.'

Waar kwam de afkeer voor een burgerlijk bestaan vandaan?

'Van thuis. Ik wilde absoluut niet mijn ouders nadoen.'

Hoe was het huwelijk van uw ouders?

'Ik vond het een belachelijke verhouding. Mijn moeder was veel slimmer dan mijn vader, maar dat ontkende ze zelf steeds, hij was immers ingenieur, had een universitaire titel en zij niet. Mijn vader ging 's ochtends naar zijn werk en als hij 's avonds thuiskwam, verwachtte hij dat mijn moeder voor het hele gezin had gekookt. Nadat ik had ontdekt dat getrouwde vrouwen naast het huishouden, ook de verplichting hadden tot seks met hun echtgenoot, dacht ik helemaal: dat gaat mij nooit overkomen!

Wat heeft u van uw moeder geleerd?

'Dat je aan de werkelijkheid kunt ontsnappen via boeken. Ze werkte als vrijwilliger bij de openbare bibliotheek.'

Wat heeft u van uw vader geleerd?

'Niets. Het contact met mijn vader was non-existent. Hij was zo conservatief en autoritair. Mijn vader was een oud-koloniaal, zoon van een planter in het voormalige Nederlands-Indië. Hij was erg in zichzelf gekeerd, humeurig, dronk teveel. Als ik 's avonds niet stil genoeg was in bed, kwam hij naar boven, trok mijn pyjamabroek omlaag en sloeg me keihard op mijn billen.'

Was u vaak het mikpunt?

'Ja, omdat ik durfde te protesteren. Ik ben de jongste van een gezin met vijf kinderen, we groeiden op in een ambtenarenwijk in Leidschendam, ik kan me niet herinneren dat ik het thuis ooit leuk vond. Ik liep voortdurend weg. Daarom stopten mijn ouders me in een internaat voor moeilijk opvoedbare meisjes, maar daar ben ik ook weer weggestuurd. Het laatste middelbare schooljaar woonde ik heerlijk alleen in het zomerhuisje van mijn ouders.'

Waar vluchtte u als klein meisje naartoe?

'Heel lang was ik te vinden op een boerderij in de buurt. Ik was smoorverliefd op de broer van de boer, Kees, met wie ik als 8-jarige de melkbussen mocht ophalen. Ik stelde me de rest van mijn leven voor op de boerderij. Met Kees! Maar op een gegeven moment ontdekte ik dat Kees al verkering had. Ik voelde me ongelooflijk bedrogen, ik heb me later nooit meer zo jaloers gevoeld. Maar goed, dat boerenbedrijf was toch niets voor mij geweest. Ik mocht een keer bij de geboorte van een kalfje zijn, wat een bloederige toestand was dat, en zo wreed: meteen na de geboorte werden moeder en kind gescheiden.'

Welke invloed had het zien van al dat bloed op u?

'Ik ben dat beeld niet meer kwijtgeraakt. De summiere momenten dat ik later heb overwogen een kind te krijgen, nam ik me voor dat ze me bij het baren meteen alle ruggenprikken en verdovingen mochten geven die voorhanden zijn. Het werd een angstvisioen.'

Heeft u nog spijt dat het nooit tot moederschap is gekomen?

'Een oudere zus van me - ze is arts - zei een keer tegen mij: 'Je hebt toch een fabriekje daar, dat moet een keer werken.' Ze bedoelde de baarmoeder. Ik dacht: dat heb ik nou nooit gevoeld.

'Ik ben één keer zwanger geweest, 27 was ik, maar dat werd na diep nadenken toch een abortus. Want het hebben van kinderen stond mijn gevoel voor autonomie en onafhankelijkheid in de weg, het voelde als een barrière. En ik zou het moeilijk vinden om een band op te bouwen met een kind, of er de baas over te spelen. Dan had ik tegen zo'n kind moeten optreden zoals mijn ouders tegen mij deden. Afblijven... mag niet... ik zie dat regelmatig op straat. Ik weet dat het soms moet, maar vind het een afschuwelijk gezicht.'

Bent u zich altijd bewust geweest van uw vrouwelijkheid?

'Nee, ik zag vroeger juist erg op tegen het vrouw worden en meisjes die al een beha droegen waren een schrikbeeld voor mij. Ik heb er nachten van wakker gelegen dat ik ook zulke tieten zou krijgen, ik dacht dat ik dan in het zwembad niet meer kon duiken. Heel lang zag ik er jongensachtig uit, ik weigerde rokken te dragen. Pas laat in de puberteit dacht ik: laat ik het nu maar in één keer goed doen. Toen ben ik sexy minirokjes en strakke broeken gaan dragen.'

Heeft u in de journalistiek uw vrouwelijkheid wel eens in de strijd gegooid?

'Niet bewust, maar het zal best eens gebeurd zijn. Ik ken vrouwelijke collega's die daar veel beter in waren dan ik. Ik heb er niets op tegen, als ik precies had geweten hoe het moest, zou ik het ook hebben gedaan wanneer het iets extra's opleverde. Mannen gebruiken toch ook hun charmes. Ik had er een keer een gesprek over met Jan Blokker, omdat ik Ruud Lubbers achter me aan had. Ik vond het wel grappig, hij ontfermde zich heel erg over mij toen we in 1999 allebei in de jury van de Libris-prijs zaten. Blokker vroeg aan mij: 'Zou je dat dan niet spannend vinden, om een keer met zo'n voornaam persoon naar bed te gaan?' Nee, antwoordde ik, maar ik wilde weten hoe dat dan bij hem zat. 'Nou', zei Blokker, 'Beatrix, zou ik niet gauw hebben afgewezen.''

Krijgen vrouwen voldoende kansen in de journalistiek?

'In mijn carrière werd weinig onderscheid gemaakt tussen mannen en vrouwen, er was nauwelijks hiërarchie. Maar ik zag wel dat als een vrouw er bovenuit wil steken, ze twee keer zo hard moest presteren. Vond ik zelf niet erg, dat maakte me extra scherp.'

Wat moeten vrouwen nog bevechten?
'Verplicht zelfverdedigingslessen vanaf de kleuterschool en de #MeToo-discussie moet veel verder gaan: vrouwen zullen hun eigen rol moeten erkennen en inzien dat er niets te winnen valt met het seksueel beschikbaar zijn.'

Hoe staat u tegenover plastische ingrepen?
'In je laten spuiten of snijden, vind ik doodeng. Maar ik zeg geen nee, want er kan altijd een moment komen dat je denkt: nu heb ik genoeg van dat hoofd, er moet iets gebeuren.'

Had u als meisje sterke vrouwen als voorbeeld?

'Nee, mannen! Dat wil zeggen, heel specifiek: Jan Wolkers en de mannelijke hoofdpersoon in Turks Fruit, daar identificeerde ik me mee, zo'n kunstenaar die er lekker op los leefde in Amsterdam. Die vrijheid, dat wou ik ook!'

Dat is wel vreemd voor iemand die zegt dat ze van nature feministisch denkt. In Turks Fruit zijn vrouwen immers vaak een lustobject.

'Ach waarom mag iemand geen lustobject zijn? Dat vond ik zo puriteins, dat je geen lust mag opwekken of zelf lust mag ondervinden. Als het maar uit vrije wil is.'

Herinnert u zich uw eerste echte liefde nog?

'Ja, Jan, hij was opzichtig homo, de allerleukste jongen in mijn omgeving, hij lakte zijn nagels en maakte mij op als het fotomodel Twiggy, verfde mijn haar rood. Ik was 14 toen hij tegen me zei: 'Als je zo doorgaat blijf je tot je graf maagd.' Hij vond dat het een keer moest gebeuren. Thuis verzon ik een smoes, dat ik vanwege school naar een film moest, The Bible, die duurde tenminste lang. Toen heeft Jan me ontmaagd.'

U richtte als feminist ooit de actiegroep op: Huwelijk Afschuwelijk, en toch...

'... ben ik op mijn 48ste alsnog getrouwd met Gijs Schreuders, ha, ha.'

Waarom?

'Ik dacht dat hij het fijn zou vinden als ik hem zou vragen.'

Was dat een offer?

'Nee, ik zie het eerder als een geruststelling. Gijs was al een keer gescheiden en op straat komen te staan. Soms was er de angst dat hem dat nog eens zou overkomen. Met mijn aanzoek nam ik die angst grotendeels weg.'

Hoe reageerden uw ouders?

'Mijn vader was al dood, mijn moeder was ongelooflijk blij. 'Pas maar op dat je geen afgelikte boterham wordt', zei ze altijd. Toen ik haar vertelde dat ik ging trouwen, was ze opgelucht dat ik eindelijk onder de pannen was.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden