Einde islamitische republiek

De protesten in Iran luiden het einde van de islamitische republiek in, zegt Keyvan Shahbazi...

Dertig jaar geleden begon een van de duisterste perioden uit de geschiedenis van Iran. Nu lijkt de politieke realiteit een onomkeerbare wending te nemen. Aan de hand van drie scenario’s kunnen de consequenties daarvan worden geanalyseerd.

Tiananmen-scenario

Protesten worden gewelddadig de kop ingedrukt, zoals twintig jaar geleden op het Chinese Tiananmenplein. Milities en de revolutionaire garde nemen openlijk de macht over. De bevolking neemt genoegen met een beperkte hertelling van de stemmen en laat zich teleurgesteld overtuigen dat er geen fraude is gepleegd. In dit scenario verandert er feitelijk niets. Wel wordt de onderdrukking heviger en brutaler. De bekende kopstukken van de hervormingsbeweging worden geleidelijk uitgeschakeld. De actieve organisatoren van de demonstraties worden openlijk terechtgesteld. Dit scenario is alleen realistisch als de protesten beperkt blijven tot de studentenbeweging, zoals in 2003 het geval was. De huidige situatie lijkt echter voorbij dit punt. In diverse steden heeft de gewone bevolking zich al aangesloten bij de demonstraties.

Oekraïne-scenario

Net zoals de Oranje Omwenteling van 2004 in Oekraïne, leidt de Groene Omwenteling van 2009 in Iran tot een overwinning voor de hervormers. De massaprotesten radicaliseren niet, maar verlopen vreedzaam. De fundamenten van het islamitische regime blijven min of meer onaangetast. De hervormers, zelf afkomstig uit het systeem, ‘normaliseren’ geleidelijk de sociaal-economische en politieke situatie. In dit scenario wordt een proces van geleidelijke democratisering gestart. De stringente leefregels van het regime, zoals de kledingvoorschriften voor vrouwen worden afgeschaft. Geleidelijk wordt de vrije pers en berichtgeving met mate gerespecteerd.

De positie van de geestelijk leider wordt in dit scenario echter ernstig aangetast. Dit gezichtsverlies zal op den duur de aanleiding zijn voor een herziening van de grondwet, waarbij de macht van de geestelijkheid verder wordt teruggebracht. In dit scenario verandert Iran met vallen en opstaan van een theocratische dictatuur naar een, naar Midden-Oosterse maatstaven, open samenleving.

Bastille-scenario

Net als in de Franse Revolutie in 1789 waarbij de Bastille werd bestormd en in de Iraanse revolutie van 1979, worden de protesten talrijker en heviger. De angst is definitief weg, grote stakingen breken uit en de scholen en universiteiten gaan dicht. De demonstranten die zich aanvankelijk richtten tegen de uitslag van de verkiezingen, eisen een geheel nieuw politiek systeem. De aanvankelijk vreedzame protesten veranderen door radicale elementen in een steeds gewelddadiger treffen met het leger. De hervormers raken de controle over de mensenmassa kwijt. De ‘oude’ geradicaliseerde oppositie roert zich vanuit het buitenland. De makkelijkste manier om aan wapens te komen, is via de dienstplichtige soldaten en de kazernes. In deze situatie zal veel bloed worden vergoten. Als het militaire apparaat van het regime niet snel implodeert, is de kans niet verwaarloosbaar dat dit scenario zal leiden tot een zeer bloedige burgeroorlog. In dat geval zal het voor sommige landen, zoals Israël, verleidelijk zijn van de gelegenheid gebruik te maken om de nucleaire installaties van Iran voor eens en altijd uit te uitschakelen.

In zowel het Oekraïne- als het Bastille-scenario keert Iran niet meer terug naar de situatie van voor de verkiezingen van 12 juni 2009. Of de omwenteling enigszins vreedzaam zal verlopen, is afhankelijk van de mate waarin de radicalen de controle van de massaprotesten zullen overnemen van de hervormers. De rol van de conservatieven lijkt op middellange termijn hoe dan ook uitgespeeld.

De eigenlijke strijd zal gaan tussen de hervormers afkomstig uit het islamitische systeem en de radicalen die buiten dat systeem staan. Alle signalen wijzen erop, dat dit het begin van het einde van de islamitische republiek is, zoals we die de afgelopen dertig jaar hebben leren kennen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden