Eén Y-chromosoom nietig

De man is een gemankeerde vrouw – genetisch gezien. Het ene Y-chromosoom dat zijn sekse bepaalt, is kwetsbaar en zit vol met fouten....

Het grootste ‘kleine verschil’ in de wereld, dat tussen man en vrouw, is in al zijn banaliteit nog lastig te definiëren. Natuurlijk, in het dagelijks leven volstaat meestal het uiterlijk: iemand ziet er uit als man of vrouw. En anders kun je het altijd nog vragen: iemand voelt zich man of vrouw.

Lichamelijke geslachtskenmerken en ‘gender-identiteit’ komen echter niet altijd overeen: je kunt er uitzien als man maar je vrouw voelen, en omgekeerd. En dan zijn er nog mensen die door een speling van de natuur kenmerken van beide seksen vertonen – maar zich toch volkomen man of vrouw voelen.

Koren op de molen dus voor iedereen die het sekseverschil graag relativeert. Bijvoorbeeld omdat het meer cultureel dan biologisch zou zijn bepaald.

In de genetica echter is, zoals elk biologieboek uitlegt, het verschil tussen man en vrouw glashelder: X of Y. Mensen hebben 23 paren chromosomen, met daarop de genen waarin de erfelijke eigenschappen zijn vastgelegd. Elk paar is vrijwel identiek, alleen de geslachtschromosomen wijken af. Vrouwen hebben twee X-chromosomen, van elke ouder één, mannen een X van moeder en een Y van vader. Eicellen hebben één X, zaadcellen X of Y. Bij de bevruchting leidt een Y-zaadcel derhalve tot een jongen, een X-zaadcel tot een meisje. Vrouwen zijn dus XX, mannen XY.

X en Y zijn het startpunt van de geslachtelijke differentiatie – de embryonale ontwikkeling tot man of vrouw – en daarmee de basis van alle sekseverschillen, inclusief seksuele oriëntatie, gender, hersenen en gedrag. X en Y bepalen ook in hoeverre we aan onze biologie kunnen ontsnappen.

Curieus zebravinkje

Curieus zebravinkje
Maar dat we over een X- en een Y-chromosoom beschikken, is evolutionair toeval, stelt Anton Grootegoed, hoogleraar voortplanting en ontwikkeling aan het Erasmus MC. ‘Sommige diersoorten, zoals krokodillen, hebben helemaal geen geslachtschromosomen. Zij laten niet X en Y, maar temperatuurverschillen in hun nest bepalen uit welk ei een mannetje of een vrouwtje komt.’

Curieus zebravinkje
Bij een voorouder van de huidige zoogdieren ontstond 300 miljoen jaar geleden in de evolutie echter een nieuw gen dat de seksebepalende rol van temperatuur overnam. Als dat gen op een bepaald chromosoom zat, ontstond er bij de bevruchting een mannetje. Zo niet, dan een vrouwtje.

Curieus zebravinkje
Dit nieuwe geslachtsbepalende gen, het SRY-gen, bood een groot evolutionair voordeel, zegt Sjoerd Repping, klinisch embryoloog aan het AMC in Amsterdam en expert in het Y-chromosoom. ‘Het is namelijk erg riskant om je seksuele differentiatie te koppelen aan zoiets onzekers als temperatuur. Het SRY-gen maakte soorten dus onafhankelijker van hun omgeving.’

Curieus zebravinkje
Het chromosomenpaar met het SRY-gen werd het oer-prototype van de huidige geslachtschromosomen: een chromosoom met het gen (Y) en een zonder (X). De twee begonnen te evolueren, tot ze na miljoenen jaren zo sterk verschilden dat ze seksespecifiek waren geworden.

Curieus zebravinkje
Het Y-chromosoom specialiseerde zich het sterkst, legt Repping uit. Daarbij gingen andere genen verloren, tot er nog maar enkele over waren. Doordat Y van vader op zoon ongewijzigd overerft, stapelden zich in de loop der tijd ook veel foutjes op. Het resultaat is een klein, kwetsbaar en welbeschouwd nogal zielig chromosoom.

Curieus zebravinkje
Deze Alleingang van X en Y heeft volgens Grootegoed indirect de evolutie flink bevorderd. ‘In principe had een simpel genetisch mechanisme volstaan om twee geslachtsklieren, testes en ovaria, te doen ontstaan. De evolutie heeft echter een spelletje gespeeld en de genetische verschillen tussen de seksen veel groter gemaakt dan nodig was.’

Curieus zebravinkje
Het seksebepalende SRY-gen is in feite een simpele schakelaar, legt Repping uit. ‘Als SRY aanwezig is, dan ontstaat uit de bevruchte eicel een man. Is het afwezig (of kapot), dan ontstaat een vrouw, ongeacht andere genen.’

Curieus zebravinkje
SRY zet een ‘cascade’ van genen in werking. Het loopt alle chromosomen af en zet er genen aan en uit, waardoor het embryo zich in mannelijke richting begint te ontwikkelen. Bij afwezigheid van SRY vormen zich eierstokken, baarmoeder en vagina, en wordt het brein vrouwelijk aangelegd.

Curieus zebravinkje
De ontwikkeling tot vrouw is dus bijna de ‘standaard’, de ontwikkeling tot man de afwijking. Hoewel de vrouw al sinds Aristoteles een ‘onvolledige man’ heet, is het omgekeerd, meent Grootegoed. ‘Een man is een geviriliseerde vrouw, dankzij testosteron – agressief, lastig te controleren spul. Vrouwen hebben twee stabiele X-chromosomen en weinig testosteron, mannen één nietig Y-chromosoom en véél testosteron. Bij hen kan dus veel meer misgaan.’

Curieus zebravinkje
De rol van testosteron blijkt bij het androgeen ongevoeligheidssyndroom, een defect waardoor de receptor voor testosteron niet werkt. Dat leidt tot zogeheten XY-vrouwen: genetisch man, met inwendige testikels en zonder eierstokken en baarmoeder, maar uiterlijk en gevoelsmatig vrouw.

Curieus zebravinkje
Testosteron stuurt ook de seksespecifieke ontwikkeling van het brein, inclusief seksuele oriëntatie en gender, zegt hoogleraar neurobiologie Dick Swaab (Nederlands Instituut voor Neurowetenschappen). Al spelen ook directe genetische effecten mee.

Curieus zebravinkje
De genen achter het brein werden fraai proefondervindelijk aangetoond door een curieuze zebravink, die blijkens zijn verenkleed links mannelijk en rechts vrouwelijk was. Dat moest dus wel genetisch bepaald zijn, aldus Grootegoed. ‘Een hormoon kan zich nooit tot één lichaamshelft beperken.’

Als Microsoft en Apple

Als Microsoft en Apple
Of het nu genen zijn of hormonen, stelt Swaab, man en vrouw worden met anders geprogrammeerde breinen geboren. Als je ze in plakjes gesneden onder de microscoop bekijkt, vertonen mannen- en vrouwenhersenen andere structuren en verbindingen. Zo zijn bij vrouwen de linker- en de rechterhersenhelft meer verbonden.

Als Microsoft en Apple
Dit vertaalt zich ook in functionele verschillen. In de scanner lichten mannen- en vrouwenhersenen bij bepaalde prikkels anders op. Ook neurologische en psychiatrische aandoeningen manifesteren zich anders: zo komen anorexia en boulimia meer bij vrouwen voor, en treedt schizofrenie vaker op bij mannen.

Als Microsoft en Apple
Sekseverschil is er ook bij hogere hersenfuncties. Vrouwen bijvoorbeeld zijn gemiddeld beter in taal, mannen in wiskunde, abstracties en ruimtelijk inzicht, zegt Swaab. ‘Vrouwen praten beter, mannen lezen beter kaart. Alle clichés zijn waar.’ Niet dat een van beide seksen slimmer is: ‘Het is meer als het verschil tussen Microsoft- en Applecomputers. Ze presteren in veel opzichten hetzelfde, maar hebben voor bepaalde functies elk hun voordelen.’

Als Microsoft en Apple
Grootegoed vermoedt op intellectueel vlak een invloed van X en Y. Op het X-chromosoom liggen genen die te maken hebben met hersenontwikkeling en cognitie. Vrouwen kunnen daarvan twee kopieën inzetten, van beide ouders één, mannen maar één, van hun moeder. ‘Misschien verklaart dit waarom vrouwen intellectueel meer naar het gemiddelde neigen, en mannen naar de extremen: meer genialiteit, maar ook meer zwakbegaafdheid.’

Als Microsoft en Apple
Veel man-vrouwverschillen manifesteren zich al vanaf de vroegste kindertijd, zoals opvoeders vaak verbluft constateren. Swaab: ‘Jongetjes kijken één dag na de geboorte al bij voorkeur naar voorwerpen, meisjes naar gezichten. Jongens spelen met autootjes, meisjes liefst met poppen, ongeacht hoe je ze stimuleert. Jonge aapjes hebben dezelfde stereotiepe voorkeur. Dat gedrag heeft blijkbaar miljoenen jaren lang voordeel opgeleverd.’

Als Microsoft en Apple
Biology rules, lijkt het. Of kunnen we die aangeboren sekseverschillen in de opvoeding nog bijstellen? Swaab gelooft er niets van. ‘Veel verschillen zijn evolutionair te verklaren, en verdwijnen dus niet zomaar.’ Een feministische opvoeding zal met enorme inspanningen hooguit marginaal resultaat behalen. ‘Alle pogingen meisjes naar exacte studies te krijgen zijn ook mislukt.’

Als Microsoft en Apple
Wat eenmaal in het brein is geprogrammeerd, is bijna niet te veranderen. ‘Denk maar aan homoseksualiteit. Dat heeft men in het verleden ook op allerlei manieren ongedaan willen maken, met bestraffing, operaties, hormonen, elektroshocks, psychotherapie. Het heeft allemaal niks uitgemaakt.’

Als Microsoft en Apple
De Britse geneticus Bryan Sykes hoopt op een drastische opheffing van het sekseverschil: het uitsterven van de man. Volgens Sykes, in zijn boek Adam’s Curse, stapelen de mutaties in het Y-chromosoom zich, mede door milieuverontreiniging, zo op dat het over vijfduizend generaties (125 duizend jaar) totaal zal zijn gesloopt. Exit man.

Als Microsoft en Apple
Volgens Grootegoed loopt het niet zo’n vaart. ‘Het klopt dat Y steeds meer genen verliest, maar we hebben nog miljoenen jaren te gaan. Bovendien probeert Y de afbraak met trucs te remmen.’ Repping acht het verdwijnen van Y pas denkbaar als de mens overstapt op een nu nog ondenkbare manier van voortplanting zonder zaadcellen. ‘Dan valt de noodzaak van Y weg en krijg je een totaal andere selectiedruk, bijvoorbeeld op feministische criteria.’

Als Microsoft en Apple
Gooren: ‘De verschillen tussen de seksen zullen niet veranderen, alleen de rollen die de seksen spelen. Uiteindelijk verschillen die hippe mannen die je met hun kind in een buggy ziet rondrijden, in mannelijkheid, gender en seksuele oriëntatie amper van een moslim die tien meter voor zijn vrouw uitloopt.’

Als Microsoft en Apple
De kans dat mannelijkheid verdwijnt onder invloed van een feminiserende maatschappij is uitgesloten, meent Swaab. ‘Mannelijke eigenschappen laten zich niet onderdrukken. Zo gauw sociale normen wegvallen, flakkert het testosteron weer op. Kijk maar naar oorlogssituaties. Daar vallen mannen direct terug in het agressieve machogedrag van de chimpansee.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden