Een vage sluipweg vann polio naar aids

Bij de bereiding van het orale poliovaccin in de Verenigde Staten zijn nieren gebruikt van chimpansees, beweert een Britse journalist....

HEEFT DE mensheid in haar pogingen kinderverlamming uit te roeien de duivel met Beëlzebub uitgedreven en aids geïntroduceerd?

De Engelse freelance-journalist Edward Hooper gelooft stellig van wel. De vaccinatiecampagnes tegen polio die eind jaren vijftig in het voormalige Belgisch Congo werden gevoerd, kunnen onbedoeld het aidsvirus (HIV) van apen op mensen hebben overgebracht, beweert hij in zijn vorig najaar verschenen boek The River; A Journey to the Source of HIV and AIDS.

Dat kan zijn gebeurd, aldus Hooper, doordat het poliovirus dat voor de bereiding van het poliovaccin nodig was, werd gekweekt op de nieren van chimpansees die besmet kunnen zijn geweest met SIV. Dat is het nauw aan HIV verwante apenvirus dat als de voorganger van het aidsvirus wordt gezien. SIV is bij de overstap van aap naar mens tot HIV geëvolueerd, zo wordt algemeen aangenomen.

Let wel: Hooper zegt niet dat het is gegaan zoals hij schetst, want daarvoor heeft hij geen bewijs. Maar in zijn ruim elfhonderd pagina's dikke boek (met bijna tweehonderd pagina's voetnoten) voert hij zoveel aanwijzingen aan voor zijn theorie, dat hij ook in wetenschappelijke kring serieus wordt genomen.

De theorie op zichzelf is niet nieuw. In 1992 publiceerde de Texaanse journalist Tom Curtis hetzelfde verhaal in het Amerikaanse muziektijdschrift Rolling Stone. Dat kwam hem en het blad te staan op een rechtszaak wegens smaad. Het proces was aangespannen door Hilary Koprowski, directeur van het Wistar Instituut in Philadelphia (VS), dat in de jaren vijftig het gewraakte orale poliovaccin had vervaardigd. Rolling Stone bood een jaar later zijn verontschuldigingen aan Koprowski aan.

Ditmaal gaat het anders. Na de verschijning van Hoopers boek kwam het Wistar Instituut begin dit jaar opnieuw in actie. Anders dan in 1992, toen het instituut een commissie van deskundigen benoemde met als opdracht de waarschijnlijkheid van Curtis' theorie te beoordelen, gaat het Wistar Instituut nu een stap verder.

Het heeft eind februari twee laboratoria in de VS en één in Europa gevraagd te onderzoeken of in de weinige nog bewaard gebleven monsters van het oorspronkelijke poliovaccin sporen van SIV, HIV of van chimpansee-nieren terug zijn te vinden. Welke laboratoria het zijn, houdt het instituut geheim, zodat de tests zo onafhankelijk mogelijk kunnen worden uitgevoerd en kan worden voorkomen dat de onderzoekers het met elkaar op een akkoordje gooien.

De tests zijn in wezen dezelfde als die welke de commissie van deskundigen in 1992 aan het Wistar Instituut adviseerde. Alleen zijn die toen niet uitgevoerd - op één uitzondering na. In 1995 onderzocht het Karolinska Instituut in Zweden één van de monsters van het oude poliovaccin en bevond het negatief. Er werd geen spoor van SIV of HIV in aangetroffen.

Het is een eerste slag voor de theorie, zo geeft Hooper in zijn boek ook zelf toe. 'Maar ik had ook nooit echt verwacht dat ik een brief zou krijgen met de mededeling dat er SIV of HIV in het bewuste poliovaccin is aangetroffen', voegt hij daaraan toe.

Er dreigen echter nieuwe problemen voor Hoopers theorie over de oorsprong van HIV en aids. HIV-deskundige prof. dr. Jaap Goudsmit, hoogleraar humane retrovirologie aan de Universiteit van Amsterdam, zegt dat er een wetenschappelijk artikel zit aan te komen van onderzoekers uit de VS.

Die maken aannemelijk dat de overgang van SIV van aap op mens en de daarop volgende evolutie van het virus tot HIV zich al in de jaren twintig of dertig van de afgelopen eeuw heeft voltrokken. Goudsmit: 'Dat maakt het verhaal over een met SIV verontreinigd poliovaccin in één klap overbodig.'

Hij doelt op het werk van Bette Korber van het Los Alamos National Laboratory in New Mexico en collega's van elders. Zij houden zich bezig met de fylogenese, de afstamming en onderlinge verwantschap, van de talloze varianten van het aidsvirus.

Uitgaande van de verschillen tussen de HIV-stammen die in de jaren tachtig en negentig bij mensen zijn geïsoleerd, en het oudst bekende aidsvirus - stam ZR59, die twee jaar geleden werd aangetroffen in een Afrikaans bloedmonster uit 1959 - rekenen Korber en medewerkers in de tijd terug wanneer het eerste aidsvirus bij de mens moet zijn geïntroduceerd. Begin februari lichtte Korber op een aidsconferentie in San Francisco al een tipje van de sluier op: HIV stamt van rond 1930, met een marge van twintig jaar eerder of later.

Haar analyse komt aardig overeen met die van Goudsmit zelf, die vorig jaar met dezelfde methoden op het jaartal 1928 of 1944 uitkwam. In zijn in 1997 verschenen boek Vrijend virus; over aard en oorsprong van het aidsvirus speculeerde Goudsmit over een tijdstip van introductie van HIV in de mens rond 1939. Dat deed hij aan de hand van een reeks historische epidemieën van een parasitaire longontsteking die sinds de jaren tachtig ook bij aidspatiënten wordt gezien.

Er zijn nog meer problemen met Hoopers theorie. Zoals gezegd heeft hij geen bewijzen; het boek bevat slechts circumstantial evidence. Een van zijn speculaties is dat nieren van chimpansees die in 1958 in Kamp Lindi bij het toenmalige Stanleyville in Belgisch Congo werden gehouden voor het testen van het poliovaccin, naar het Wistar Instituut in Philadelphia zijn verscheept en daar zijn gebruikt voor de vaccinbereiding.

Maar dat is niet waar. Althans, zo schreven Hilary Koprowski en een andere oudgediende van het Wistar Instituut, Stanley Plotkin, eind december in een brief in Science: 'Wij hebben nooit chimpansee-cellen gebruikt om het orale poliovaccin te maken.'

Goudsmit is bereid Plotkin en Koprowski op hun woord te geloven - documenten over hoe het poliovaccin in het Wistar Instituut precies werd bereid, zijn er niet meer. 'Maar', zegt hij, 'als uit de tests van de overgebleven monsters van het oude vaccin zou blijken dat er chimpansee-cellen in zitten, dan zou mij dat wel verontrusten.'

Goudsmit noemt Hoopers boek 'erg leuk, goed uitgezocht ook'. 'Maar de premisse waar hij van uit gaat, is onjuist. Zijn theorie is hoogst onwaarschijnlijk, zolang niet is aangetoond dat er inderdaad chimpansee-nieren zijn gebruikt.'

Niet iedereen is zo gereserveerd over Hoopers ideeën. Aids-onderzoeker Simon Wain-Hobson van het Institut Pasteur in Parijs - die in de jaren tachtig zijn sporen verdiende als detective in het conflict tussen Amerika en Frankrijk over wie als eerste het aidsvirus had ontdekt - nam zelfs het initiatief voor een wetenschappelijke conferentie over Hoopers theorie. Die zou moeten worden gehouden bij de Royal Society in Londen.

De conferentie stond voor mei op de agenda, maar is verplaatst naar de herfst. Volgens de Engelse viroloog Robin Weiss, die de bijeenkomst zou organiseren, is het beter eerst de resultaten van de tests van het oude poliovaccin af te wachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden