Een prik voor de zuster

Acht medewerkers in de zorg die zich laten vaccineren, dat kan één sterfgeval schelen. Dat geldt voor seizoensgriep. Wat betekent dit in het geval van een heuse pandemie?...

Ziekenhuisapotheker Roger Brüggemann van het UMC St Radboud heeft twee weken geleden 3.700 pandemische vaccins besteld. Samen met collega’s heeft hij een schatting gemaakt hoeveel van de bijna negenduizend medewerkers van het Nijmeegse academisch ziekenhuis nauw contact hebben met patiënten; zij moeten met voorrang worden gevaccineerd tegen de Mexicaanse griep.

De tweede week van november heeft het Nederlands Vaccin Instituut (NVI) gepland als eerste vaccinatieweek. Producent GSK is begonnen met het verzenden van de eerste lichting vaccins; Novartis, de tweede Nederlandse leverancier, volgt binnenkort. Het NVI verwacht de komende weken miljoenen doses Pandemrix en Focetria binnen te krijgen.

Daarvan zijn er een paar honderdduizend bestemd voor zorgverleners. Maar het animo voor de Mexicaanse-griepprik blijkt gering. Gisteren sloot de besteltermijn voor de zorginstellingen, en het NVI moest de afgelopen week hard aan de slag om dat onder de aandacht te brengen. Dinsdagmiddag had nog maar 30 procent van de 1.800 instellingen een bestelling gedaan.

De recente enquête van de KNMG en V & VN, de beroepsverenigingen voor artsen en verpleegkundigen en verzorgenden, bevestigt die desinteresse: een kwart van de artsen en ruim de helft van de verpleegkundigen en verzorgenden willen zich niet laten inenten tegen de Mexicaanse griep. Voorzitter Marian Kaljouw van V & VN wijt dat voor een deel aan de misvattingen over de griep. ‘Ook zorgpersoneel denkt dat het wel losloopt. Het idee bestaat dat de griep een milde ziekte is en dat het besmettingsgevaar meevalt.’

Herman Cools, hoogleraar verpleeghuisgeneeskunde aan het Leidse LUMC, herkent dat beeld uit de ouderenzorg. Hij heeft in klinisch onderzoek echter duidelijk gemaakt dat de griep voor kwetsbare ouderen ‘een heel lastige ziekte’ is. ‘Van de tien besmette verpleeghuisbewoners gaan er drie aan dood, en de andere zeven hebben het wekenlang zwaar.’ Vijf jaar geleden schreef hij voor de vereniging van verpleeghuisartsen mee aan een richtlijn over de griep, met daarin een pleidooi voor het personeel om zich te laten vaccineren.

De vaccinatiegraad in zijn sector is sindsdien geleidelijk gestegen, maar blijft nog altijd laag. Gemiddeld laat 20 procent van het personeel in de zorg zich vaccineren. Dat nu bijna de helft van de zorgverleners een prik tegen de Mexicaanse griep overweegt, kan dus ook als winst worden beschouwd.

Wetenschappelijke studies tonen aan dat vaccinatie van personeel de sterfte en ziektelast onder patiënten flink kan reduceren. Zo vergeleken Britse wetenschappers in twee griepseizoenen 22 verpleeg- en verzorgingshuizen met een hoge vaccinatiegraad met 22 instellingen waar personeel nauwelijks was gevaccineerd (British Medical Journal, 2006). Huizen met veel gevaccineerd personeel hadden per honderd bewoners twee ziekenhuisopnames en vijf sterfgevallen minder. Door acht medewerkers te vaccineren, kon één sterfgeval worden voorkomen.

De griep is al besmettelijk een dag voordat de koorts opkomt, zegt de Leidse internist-infectioloog Jaap van Dissel, en dat betekent dat alleen het naar huis sturen van ziek personeel geen soelaas biedt. Wie gevaccineerd is, kan het virus wel oplopen, maar omdat het virus zich niet of nauwelijks meer kan vermenigvuldigen, is de kans op besmetting van anderen veel kleiner, legt hij uit. In hoeverre de nieuwe vaccins beschermen, is nog onduidelijk.

De bescherming via het reguliere griepvaccin is 70 tot 80 procent, zegt Van Dissel. Vaccinatie betekent dus niet altijd dat de griep wegblijft. ‘Het hangt af van de mate waarin je aan het virus wordt blootgesteld en het heeft te maken met het eigen immuunsysteem. We zien ook bij andere infectieziekten dat de aangeboren afweer per persoon kan verschillen en dat cellulaire reacties bij de een soms sneller verlopen dan bij de ander.’

Onderzoek in Amerikaanse en Australische gezinnen toont aan dat binnen een gezin lang niet iedereen wordt aangestoken', zegt Van Dissel. ‘Blijkbaar speelt mee hoeveel virusdeeltjes er via hoesten, niezen of spreken worden overgedragen. Bovendien blijkt niet iedereen die wordt besmet ook klachten te krijgen. Toch kun je in zo’n geval het virus weleens overdragen.’

Van Dissel – lid van de commissie van de Gezondheidsraad die de minister over de griep adviseert – is een pleitbezorger van vaccinatie onder zorgverleners. Het vaccineren van ziekenhuispatiënten en bewoners van instellingen biedt immers onvoldoende bescherming, zegt hij. ‘De gemiddelde opnametijd van patiënten is een week; voordat het vaccin werkt zijn ze alweer weg. Bij verzwakte mensen, van wie het afweersysteem slechter functioneert, is het vaccin bovendien minder effectief. Oudere mensen reageren er bijvoorbeeld minder goed op.'

Maar wat als blijkt dat zorgpersoneel de griepprik mijdt? In de Verenigde Staten heeft de staat New York – net als een groot aantal ziekenhuizen elders in het land – inenting tegen de Mexicaanse griep voor medewerkers in de zorg verplicht gesteld. Wie weigert, krijgt tijdelijk ander werk. Die gedwongen vaccinatie heeft een wereldwijde discussie op gang gebracht. In veel westerse landen is tevergeefs gepoogd de vaccinatiegraad in de zorg te verhogen. Nu er een pandemie is uitgebroken, is vrijwilligheid volgens sommigen te vrijblijvend geworden.

Wat weegt zwaarder? Het principiële argument van de persoonlijke vrijheid van het personeel en het recht op integriteit van het lichaam? Of de plicht om kwetsbare patiënten te beschermen? De Nederlandse grondwet geeft recht op autonomie, maar de wet BIG bepaalt dat zorgpersoneel patiënten geen schade mag toebrengen.

Hoogleraar Cools zegt: ‘Verpleegkundigen en verzorgenden mogen best tegen de griepprik zijn, maar dan moeten ze een ander vak gaan uitoefenen.’ Hij verwijst naar de strenge regelgeving rond hepatitis B, een ernstige leverziekte. Zorgpersoneel dat vaccinatie weigert, kan door de werkgever worden afgewezen.

Van Dissel is geen voorstander van een verplichting. ‘In Nederland kun je beter overtuigen en uitleggen waarom iets nuttig is.’ Cools ziet praktische bezwaren: hoeveel handen aan het bed houden instellingen over als veel personeel vaccinatie weigert en tijdelijk ander werk moet doen?

In de VS groeit het verzet tegen de prikplicht en rijden verpleegkundigen rond met stickers op hun auto: ‘Say no to forced vaccines.’ Voorzitter Kaljouw van V & VN denkt dat in Nederland een verplichting een tegenovergesteld effect zal hebben. ‘Zorgpersoneel heeft nu al het idee dat die vaccinatie wordt opgedrongen.'

Kaljouw ziet meer in extra voorlichting, waarbij een appèl moet worden gedaan op de professionaliteit van het zorgpersoneel. ‘In onze beroepscode staat dat we de veiligheid van patiënten of bewoners waarborgen. Een lage vaccinatiegraad kan bovendien de kwaliteit van zorg in gevaar brengen omdat veel personeel ziek wordt.’

In het UMC St Radboud verwacht apotheker Brüggemann de pandemische vaccins begin november binnen te krijgen. De vaccins tegen de seizoensgriep liggen al in de koeling. Die moeten binnenkort worden toegediend, omdat er tussen de inentingsrondes twee weken moeten zitten.

Vorig jaar liet 51 procent van het Nijmeegse ziekenhuispersoneel zich vaccineren, een succes dat werd behaald dankzij een actieve campagne, zegt bedrijfsarts en campagneleider Nannet van der Geest. Ook dit jaar hangen in het hele ziekenhuis weer posters waarop personeelsleden het belang van de griepprik uitleggen. Ze staan nu alleen niet met één, maar met drie spuiten op de foto.

Vorig jaar zijn de tussenstanden van afdelingen op het intranet van het ziekenhuis gepubliceerd. ‘Dat zorgde voor competitie; afdelingen wilden niet achterblijven.’

Het streefcijfer voor dit jaar stond tot de zomer op 60 procent. Sinds de uitbraak van de Mexicaanse griep is dat 100 procent.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden