'Een Nederlandse islam tekent zich af'

'Wat opvalt is hoe sterk Marokkaanse en Turkse jongeren vasthouden aan de islam', zegt onderzoeker prof. dr. H. Entzinger. 'Van de Turken noemt 99 procent zich gelovig, van de Marokkanen 100 procent....

'Ook blijkt dat meer dan de helft van de jonge moslims de islam op een individualistische en liberale manier beleeft, in plaats van conformistisch en traditioneel. Er ontstaat een Nederlandse islam.'

De Utrechtse hoogleraar minderhedenstudies beschrijft de belangrijkste conclusie van het rapport Islam in de multiculturele samenleving. Entzinger is de godfather van het minderhedenbeleid in Nederland. Hij schreef het rapport samen met wetenschappelijk medewerkster drs. C. van Lotringen en dr. K. Phalet, een Belgische onderzoekster die is gespecialiseerd in minderheden in Europa.

Phalet: 'Je hebt in moslimgroepen, zo blijkt, enorm veel meningsverschillen. Er is een grote spanning waarneembaar. Jongeren kiezen steeds meer tégen gearrangeerde huwelijken, maar onderschrijven tegelijkertijd het belang van respect voor ouders. Hoogopgeleiden willen zelf kiezen, maar onderstrepen de traditionele waarden. Dat zijn paradoxen die in de gemeenschap volop spelen. Vooral bij meisjes zie je die tegenstelling. Zij maken een spagaat tussen de westerse en moslimwaarden.'

- Andere punten?

'Het enorme belang van onderwijs. Dat is zeker een interessante bevinding in het licht van de discussie over het multicultureel drama. Je ziet dat hoger opgeleiden op veel punten liberaler en individualistischer gaan denken, meer Nederlandse vrienden hebben en meer naar Nederlandse media luisteren. Hun sociale horizon is ruimer en onderwijs speelt daarbij de cruciale rol.'

- 97 Procent van de Turken en 93 procent van de Marokkanen noemt zich in eerste instantie geen Nederlander. Volgens bijvoorbeeld dr. Yesilgöz, criminoloog en kenner van de Turkse gemeenschap, levert uw onderzoek de bewijzen voor de stelling dat Marokkanen en Turken juist etnocentrisch zijn en dat het minderhedenbeleid is mislukt

Entzinger: 'Het minderhedenbeleid is niet mislukt. Wat is integratie eigenlijk? Dat een moslim christen wordt? Dat een Marokkaan zich niet meer in eerste instantie Marokkaan voelt? Vraag een Limburger of hij zich Nederlander voelt. Men loopt inderdaad niet warm voor zaken die te maken hebben met de Nederlandse nationale identiteit, maar dat zegt nog niets over het al dan niet mislukken van de integratie. Alles wat te maken heeft met de Nederlandse identiteit spreekt hun totaal niet aan. Dat is waar. Marokkanen en Turken zíjn etnocentrisch.'

- Tweederde van de jonge Marokkanen en Turken kiest ervoor thuis de traditionele normen en waarden geheel gescheiden van de westerse waarden te beleven. Hoezo integratie? Wijzen uw cijfers niet op het ontstaan van een parallelle samenleving, waar groepen in hun eigen werelden leven?

Entzinger: 'Ja, maar in Nederland heb je altijd meerdere parallelle groepen gehad. Denk aan de verzuiling. Integratie betreft deelname aan de samenleving, de arbeidsmarkt, het onderwijs. En uit andere studies komt naar voren dat dat geleidelijk beter gaat.

'Daarnaast is er een groeiende waardering voor vrijheid van meningsuiting en tolerantie bij jonge Marokkanen en Turken. Dat is buitenshuis. Die waarden nemen ze over, of althans, ze zéggen dat. Op wijk- en buurtniveau is er integratie. De jongeren hebben Nederlandse vrienden.'

- Is dit onderzoek niet af en toe een beetje politiek correct? U vraagt naar meningen, maar geven mensen die ook? Of gebruiken ze de taal die sociaal wenselijk is? Vraag een Turk of hij vrijheid van meningsuiting belangrijk vindt en hij zegt 'ja'. Maar vraag je of een Koerd het recht heeft zich Koerd te noemen, dan is de kans dat de Turk 'nee' antwoordt veel groter.

Entzinger: 'Je weet nooit of mensen ook dóen wat ze zeggen. Maar dit onderzoek zit zo in elkaar dat mensen onmogelijk alleen maar gewenste antwoorden kunnen geven.'

Phalet: 'Wij stellen integratie vast in het openbare leven. Deze jonge moslims vinden tolerantie, vrijheid van meningsuiting, respect voor andere meningen, gelijke kansen voor mannen en vrouwen belangrijk en wijzen autoritair ingrijpen af. Hoe dat zich verhoudt met opvattingen binnenskamers, levert de spanningen op waar we het over hadden.'

- Waarin verschillen moslims dan van autochtonen?

Phalet: 'In de privésfeer zie je veel verschillen. De meeste moslimjongeren vinden dat Nederlandse kinderen niet streng genoeg worden opgevoed en dat vrouwen hier te veel rechten hebben. Ze vinden dat hun bejaarde ouders bij hen moeten inwonen.'

Entzinger: 'Er zal nog heel lang spanning bestaan in de families en tussen de generaties. Maar de familiewaarden verwateren. De beweging is onmiskenbaar: richting liberalisering. De integratie verloopt positief en een onderdeel daarvan van die integratie is het vasthouden aan de moslimidentiteit.

'Van evident belang is dat jonge Marokkanen en Turken in de gelegenheid zijn om in een etnisch gemengde omgeving naar school en naar het werk te gaan. Door in contact te staan met autochtonen, moeten ze Nederlands spreken en komen ze in aanraking met Nederlandse waarden. De dominante waarden zullen winnen. Naarmate ze langer in Europa zijn, worden moslims rekkelijker.

- Is dat een wetenschappelijke stelling of is dat uw wens?

Phalet: 'Je ziet het ook in andere landen zo gaan. Het duurt doorgaans drie generaties. Je houdt een groep die traditioneel blijft, maar de meerderheid kiest toch voor liberalisering en de waarden van de dominante cultuur. Wij hebben geprobeerd die dynamiek in beeld te brengen.'

- Uit het onderzoek komt ook naar voren dat 5 procent van de autochtonen en 7 procent van de allochtone jongeren bereid is geweld te gebruiken voor hun geloofsovertuiging of voor het vaderland. Zo'n 15 procent weet nog niet of ze dat zou doen. In Duitsland, bleek uit een onderzoek van de socioloog Wilhelm Heitmeyer, is zo'n 30 procent van de Turkse jongeren bereid geweld te gebruiken om de islam te verdedigen; 23 procent vindt dat je iemand die tegen de islam vecht, moet doden. Is Nederland zo anders ?

Entzinger: 'We weten niet hoe de situatie in Duitsland is, want Heitmeyer heeft de verkeerde vragen gesteld en heeft zo deze spectaculaire uitkomsten gecreëerd. Wij willen niet dat er in Nederland een beeld ontstaat dat groepen massaal naar geweldsmiddelen gaan grijpen. Maar het zou me niet verbazen dat de geweldsbereidheid in dienst van de islam in Nederland lager zou uitvallen dan in Duitsland. De verhoudingen in Duitsland zijn scherper.'

Phalet: 'We zien naast de positieve ook de negatieve ontwikkeling. Er is een duidelijk verband tussen het zich gediscrimineerd voelen, en het zich terugtrekken in de eigen kring, waarin de traditionele waarden de boventoon voeren. Mensen die zichzelf buitengesloten voelen, hebben vaak de meest onverzoenlijke standpunten.'

- Bent u optimistisch?

Entzinger: 'Ja. met het verstrijken van de tijd neemt de participatie toe. Met de tweede generatie gaat het beter dan met de eerste.'

Phalet: 'Ik ben voorwaardelijk optimistisch. Het kan bijvoorbeeld geen kwaad moslimmeisjes die hetzelfde willen als autochtone meisjes, een steuntje te geven. Het is bekend dat Marokkaanse en Turkse meisjes die hoger onderwijs volgen meer speelruimte en respect krijgen van de ouders.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden