Een kwestie van onderhoud

Vijf jaar reisde Rik Zaal kriskras door Nederland om een persoonlijke reisgids te maken. Zijn conclusie: mooi land, en met de verrommeling valt het reuze mee....

De brute overgang van het kilometers brede duingebied van Schoorl in de Hondsbossche Zeewering, waar strandzand overgaat in asfalt aan zee. Het is een van de plekken waar Rik Zaal buitenlandse bezoekers mee naartoe zou nemen als ze een weekeinde in Nederland vertoeven.

Ervan uitgaande dat ze de grachtengordel en de musea zelf wel vinden, neemt hij ze vanuit Amsterdam mee naar het noorden, door het oude Waterland, langs Monnickendam en Edam, de historische vissersplaatsen aan de voormalige Zuiderzee. Mijdt Volendam. Dat daar toeristen komen, heeft vooral te maken met de handigheid van de Volendammers.

Dan door de Beemster, die prachtige rechtlijnige en harmonisch opgezette polder, naar de Schermer, met dat super-Hollandse van kronkelige dijken en veel water. En dan door naar die spectaculaire breuk in de kustlijn tussen Schoorl en Petten.

Zaal moet weten wat je je gasten kunt voorschotelen. Hij trok vijf jaar door Nederland om een persoonlijke reisgids te maken. Eerder deed hij dat – na vier jaar reizen – van Spanje. Hij wilde de zaken nog eens goed in kaart brengen. Het werd een monsterwerk van 1.300 pagina’s over zijn eigen land. ‘Nederland mag in de war zijn, het is niet onprettig om hier rond te reizen.’

Het resultaat is een Nederland-gids vol bewondering over vestingstadjes, oude polders en al dan niet vernieuwde of bedachte woeste natuur. Naast het enthousiasme is er het onderkoelde commentaar, op de ‘treurige eet- en drinkstraat’, de ‘gruwelijke’ architectuur van een dorpscentrum en de gefnuikte ambities van bijvoorbeeld de gemeente Apeldoorn: ‘De geest van renteniers heerst er nog steeds en hoe de gemeente ook probeert de stad te verjongen, er kleeft zoveel ouwelijks en ook nogal wat kleinburgerlijks aan, dat die pogingen niet verder lijken te komen dan goede bedoelingen.’

Hoe is Nederland er aan toe?

‘Al kende ik Nederland al heel aardig, het heeft me verrast. Eigenlijk ben ik optimistisch gestemd over dit land. Er is gewoon erg veel moois.

‘Ik had bijvoorbeeld niet gedacht dat er een zo grote variëteit aan landschappen zou zijn. En zoveel prachtig gebouwde kleine vestingstadjes die je alleen maar met bewondering kunt bekijken, zoals Heusden en Willemstad in Brabant.

‘Over de ontwikkeling van het landschap ben ik tevreden. Staatsbosbeheer is bezig met prachtig werk. Oude agrariërs doen laatdunkend over zaken als het in stand houden van hoogveen. Maar het is van een adembenemende schoonheid wat dat oplevert in bijvoorbeeld het Fochteloërveen bij Veenhuizen in Drenthe.

‘Even goed zijn de projecten die zijn bedoeld om, wat ze noemen, ‘de rivierdynamiek terug te krijgen’: de Blauwe Kamer bij Rhenen. De Duursche Waarden aan de IJssel bij Wijhe. Prachtig. Net als een ingreep als De Kerf in de duinen bij Schoorl, waar de zee weer wordt toegelaten in de duinen.

‘De Oostvaardersplassen zijn ook een vondst. In plaats van de polder vol te zetten met bedrijventerreinen, de nieuwe aarde gewoon zo laten liggen en hopen op leuke vogels en plantjes. Nu is het echt een mooi gebied, waar je ook goed vogelaars kunt kijken, mannen met te grote telelenzen op hun buik.

‘Je hebt ook prachtige cultuurlandschappen, zoals in het noorden van Groningen, in Oldambt. Waarvan Gerrit Krol zegt: ‘Het landschap is rationeel en eentonig, doch van een adembenemende schoonheid.’ Ook erg mooi in de herfst met die verse geploegde klei. Dat is prachtig, net als de Schermer en de Beemster. Daar moet je verder niet aankomen.

‘De kwaliteit van de architectuur viel me sowieso erg mee. Je ziet dat er de laatste decennia rijk en luxe is gebouwd. Die kastelen van architect Sjoerd Soeters bijvoorbeeld, Haverleij bij Den Bosch. Een totaal kitsch-idee. Maar als je er bent moet je toegeven dat het goede, slimme huizen zijn. Net als It Swannewâld in Heerenveen, van die landgoedachtige gebouwen met allerlei decoraties op het dak, ook van Soeters. Totaal overdreven. Maar dat zijn toch prachtige woningen. Veel geslaagder dan de vinexwijken.’

Daar zit een probleem?

‘Ach, Ypenburg, een gigantische nieuwbouwwijk bij Den Haag bijvoorbeeld. Dat is degelijk, modernistisch gebouwd, een beetje wild al, zoals die beroemde huizen van MVRDV met de dakpannen tot aan de grond. Echt leuk om daar eens rond te fietsen. Maar wil je een kop koffie, dan word je verwezen naar een overdekt winkelcentrum.

‘Vinex is bedacht als een vorm van stedelijk wonen, om te voorkomen dat er slaapsteden zouden ontstaan. Vervolgens vergeten ze alle stedelijkheid. Een van de grootste mislukkingen van de planologie.

‘In de slaapsteden zou je flink moeten ingrijpen. Laat bijvoorbeeld een Turkse groenteman en een fysiotherapeut zich daar voor weinig of geen huur vestigen. Dat moet helpen.’

Nederland is af, verder?

‘Het is vooral een kwestie van onderhoud en reparatie geworden. Er is nog een andere grote opdracht. Iets doen aan het gemotoriseerde verkeer. De omvang daarvan is een ramp. Het is een tragisch misverstand uit de jaren dertig dat wonen, werken en recreëren gescheiden moesten worden. De modernisten hadden geen idee hoeveel mobiliteit dat zou opleveren.

‘Ook ik heb de auto wel gebruikt, maar ik ben vooral een liefhebber geworden van de trein en de OV-fiets.’

Is Nederland verrommeld?

‘Daar heeft iedereen het over. Maar het valt erg mee. Die opvatting berust voornamelijk op het zicht vanaf de snelweg op de beruchte bedrijventerreinen. Dat is inderdaad flink uit de hand gelopen. Maar ook een oud bedrijventerreintje kan nog een bepaalde schoonheid hebben. En een land dat deugt, moet een beetje rommel aan kunnen. En Nederland kan dat wel aan.’

Het land is vol?

‘Natuurlijk is het vol. Maar dat is niet echt een probleem. Mensen vinden ‘leeg’ eng. Je hebt genoeg plekken waar het echt stil is, waar je geen enkele bebouwing ziet. Fiets door de week eens over het Dwingelderveld bij Dwingeloo, een wonderschoon gebied, met allerlei prachtige vennetjes. Daar kom je geen mens tegen.’

Wat kunnen we nog doen?

‘Maak de aansluiting tussen Amsterdam en Almere. Die twee hebben een soort gezamenlijke energie. In Almere heerst nog het vooruitgangsdenken.

‘Het is mogelijk dat die twee steden elkaar echt gaan aanvullen. Dat Amsterdammers gaan denken; wonen in Almere West is zo gek nog niet, als die trein over het water er komt.

‘Ze kunnen nog doen wat met Purmerend is mislukt. Dat stroomde vol met Jordanezen die overkwamen voor een keuken en slaapkamers voor de kinderen. Ze hadden de pech dat ze verhuisden in een periode dat er erg slecht werd gebouwd. En de wisselwerking met Amsterdam is nooit echt van de grond gekomen.’

Waar moet de Nederlander zeker nog naar toe?

‘Bekijk al die Romaanse kerken in het noorden van Groningen. Rijdt daar ook over de 12 kilometer rechte weg door de Reiderwolderpolder, met die lage horizon.

‘Maak een metrorondje in Rotterdam, met de Erasmus- en de Calandlijn, bovengronds langs de groene oase bij Rhoon en de olieraffinaderijen bij Pernis. Bekijk die prachtige dijkjes in de buurt van Rilland op Zuid-Beveland.

‘Fiets langs alle gebouwen van Dudok in Hilversum. Dan zie je meteen dat de rest van het dorp zo saai is. En maak de prachtige fietstocht vanuit Nijmegen dor de Ooijpolder naar Beek, Ubbergen en Groesbeek.

‘Laat het Groene Hart maar zitten. Je hebt daar prachtige stukjes, zoals de Vlist bij Haastrecht. Maar het is te druk allemaal.

‘ Ga in Friesland niet naar de meren, daar is het veel te vol, maar naar het Gaasterland. Prachtig. Coulissen, bossen, opgestuwde wallen die uitzicht bieden op het IJsselmeer.

En natuurlijk de veengebieden in Drenthe; het Fochteloërveen, het Dwingelderveld. Het houdt niet op, Nederland is te groot.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden