Een kloosterleven lang in kunstschatten gevat De zusters bouwden Petrus om tot Jozef

Het is een bescheiden geschiedenis, van bescheiden mensen met een bescheiden nalatenschap. En de ook al zo ootmoedige Jozef is er 150 jaar lang getuige van geweest, getuige van de opkomst en ondergang van het klooster Nazareth in het Brabantse Gemert....

Deze houten Jozef van 1 meter 27 hoog begon zijn carrière als de apostel Petrus. Hij werd rond 1860 geschonken door een heeroom van een van de zusters Franciscanessen. Toen Jozef Petrus was, droeg hij sleutels in zijn hand en bekeek hij de zusters vanuit zijn nis in de zwaar neoclassicistisch opgetogen kloosterkapel.

Rond 1900 bouwden de zusters Petrus om tot Jozef. Waarom zeiden ze er niet bij, maar het zal ermee te maken hebben gehad dat de timmerman in het laatste kwart van de negentiende eeuw snel aan populair won in kerkelijke kring. De sleutels werden vervangen door een winkelhaak.

Zo bleef hij staan tot het Tweede Vaticaanse Concilie in 1965. Die schreef een versobering van de liturgie voor en in Gemert ontkwam vervolgens niets aan de witkwast. Jozef werd wit, de hele kapel werd wit. Pas in 1980 kreeg Jozef zijn kleuren terug.

En zo staat hij nu in een museum. Want het klooster is dicht. In mei verlieten de laatste oude zusters Nazareth, dat al een tijdje geen klooster, maar een bejaardenhuis was. De collectie beelden, vasa sacra (kerkelijk vaatwerk), een tabernakel, paaskandelaars, missaalbeslag en een stralenmonstrans werden in eeuwigdurende bruikleen afgestaan aan het Museum voor Religieuze Kunst. Ook al zo bescheiden, dit museum niet ver van Gemert, in Uden.

De geschiedenis van het klooster is de geschiedenis van het katholieke beschavingsoffensief op het Brabantse platteland. De Zusters Franciscanessen-Penitenten Recollectinen zagen halverwege de negentiende eeuw armoede als grootste kwaad. Want armoe en zedenbederf gaan hand in hand. Dus brachten ze sinds 1848, met liefde, in het arme Gemert hygiëne, onderwijs en, natuurlijk, geloofsbehoud.

De boerendochters van Gemert voelden toen nog in flinke getale de roeping. Soms kregen de zusters bij hun professie of een jubileum een geschenk van de familie voor het klooster. Zo vormde zich een kleine kunstverzameling. Pronkstuk is een godslamp, gedateerd 1870 en gemaakt door een edelsmid in Eindhoven.

De lamp hing in de kapel. Daar bestaan drie foto's van, uit 1928, uit 1967 en uit 1980. De eerste toont een kleurrijk beschilderde neoclassistische kapel met neogotisch altaar. De tweede foto is gemaakt nadat de Goirlese kunstenaar Luc van Hoek (1910-1991) de ingrijpende wijzigingen van het Tweede Vaticaanse Concilie heeft doorgevoerd. Kerkbanken en altaar eruit. Rechte nieuwe banken zonder houtsnijwerk erin, strakke sobere paaskandelaars, een simpel kruis en robuust gesmeed tabernakel. Op de derde foto, uit 1980, is de kapel weer minder streng. De kleuren komen terug en de beelden, inclusief Jozef, zijn weer gepolychromeerd.

Maar toen Van Hoek in de jaren zestig zijn versoberingen doorvoerde, was de glorietijd van het klooster al voorbij. De Gemertse dochters traden niet meer in. De kloosterpopulatie verouderde snel. Hoe het kloosterleven er in betere tijden uit moet hebben gezien, is alleen nog maar zichtbaar op foto's uit 1961 van Guus Bekooy, even verderop in het museum in Uden.

Zusters doppen boontjes, zusters schillen aardappelen, zusters in het koor, zusters maken pret met de fotograaf.

Maar niet meer in Gemert.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden