Een kerk vol sponsorshirts en rugzakken

In dit Jubeljaar 1999 slibben de verschillende routes naar Santiago de Compostela dicht met doorgewinterde wandelaars en fietsers. Het is eveneens dringen in de Spaanse stad, die door de pure rustzoeker langzamerhand maar beter gemeden kan worden....

DE KROONPRINS in korte broek in de kerk. Daar gaat het protocol! Felipe is allang geen kind meer en lapt op bijna provocerende wijze het decorum aan zijn laars. Zo gaat de komende koning van Spanje niet ter kerke, zelfs niet midden in de zomervakantie!

Dit is echter een bijzondere kerk, zonder zedenmeesters voor de deur om met strenge blik te controleren of de kledij van de bezoekers wel decent genoeg is. Integendeel, ongepaste kleding lijkt hier een vereiste. De hele kerk is afgeladen vol met korte broeken en vrolijke sportkleding. Tussen de sportieve wandelaars door scharrelen groepjes wielrenners, wankel op hun ongemakkelijke schoentjes. Hun helmen hebben ze nog net afgezet, maar de bonte shirts met sponsornamen zijn een raar gezicht in het halfduister van deze plek.

Het is ook een kerk vol rugzakken, die links en rechts op grote stapels zijn gegooid, alsof het leger wandelaars zijn ballast overhaast heeft afgeworpen om zich in het dichtstbijzijnde zwembad te storten. Het plein voor de kerk is een pandemonium van kleuren en vlaggen, van opgewonden kwetterende mensenmassa's, overstemd door de zeurderige doedelzak van een muzikant die zich strategisch in de onderdoorgang naast de kerk heeft opgesteld.

En toch is dit de heiligste plaats van Spanje, midden in een heilig jaar.

De kathedraal van Santiago de Compostela is het einddoel van de menigten die zo weinig weg hebben van boetelingen. Een bezoek aan het graf van de apostel Jakob is de bekroning van hun pelgrimstocht die voor een enkeling begon in Frankrijk, voor velen aan de voet van de Spaanse Pyreneeën en voor de meesten op honderd kilometer van de stad in de noordwest-hoek van Spanje.

Al ruim duizend jaar maken gelovigen uit heel Europa de tocht naar Santiago, na Jeruzalem en Rome het belangrijkste christelijke bedevaartsoord. In de Middeleeuwen was de tocht een hard gelag, negenhonderd kilometer langs nauwelijks gebaande paden en met de sterren als enig navigatiemiddel. Maar aan het eind van de Camino de Santiago wachtte de beloning. Een gebed aan het graf van de apostel bekroonde de boetedoening en bood de doorzetter de gelegenheid vrij van zonden huiswaarts te keren.

Een extra aantrekkingskracht had en heeft het Ano Xubilar, het Jubeljaar, en in dit opzicht zijn ze in Santiago de Compostela scheutiger dan in Rome zelf, waar de paus slechts eens in de 25 jaar een jubeljaar uitroept. Al in het jaar 1122 besloot paus Calixtus dat Santiago een jubeljaar mag vieren elke keer dat de dag van de heilige Jakob, 25 juli, op een zondag valt. In die jaren wordt de zondaar een volle aflaat verleend. Een bezoek aan het graf van de apostel en een gebed (een Credo of een Onze Vader volstaat) zijn de enige vereisten.

1999 Is het laatste jubeljaar van het millennium en de belangstelling voor Santiago is groter dan ooit. Veel groter. In de eerste drie maanden van dit jaar trokken al 17 duizend pelgrims over de Camino. Nu de zomer goed is ingezet, zijn de verschillende routes naar de heilige plaats dichtgeslibd met doorgewinterde wandelaars, getooid met de symbolen van de bedevaart: de lange wandelstok en om de hals de grote schelp, die in Frankrijk bekend is als de coquille St Jacques en hier ter plekke vieira heet. De schelp lijkt niet voor niets te zijn uitverkoren, want de inhoud is het pronkstuk van het toch al zo weldadige zeebanket van Galicië.

Tijdens Xacobeo 99, zoals het jubeljaar in het Galicisch heet, is het dringen in de stad. Om de hoek van de kathedraal, in de Rua do Vilar, is het ontvangstcentrum voor de pelgrims, aangegeven in 23 talen. Hier kunnen de pelgrims, bij overlegging van hun gevulde stempelboekje, het diploma ophalen dat plechtig verklaart dat zij de tocht volgens de normen hebben afgelegd. Ze regelen ook kamers en treintickets, sturen je fiets terug naar huis, en ontvangen je post die je bij aankomst op het prikbord vindt.

NIET iedereen kan hier terecht, natuurlijk. De assistentie is alleen voor diegenen die op de 'traditionele' manier naar Santiago zijn gekomen: de laatste honderd kilometer te voet of te paard, of (een concessie aan de moderne tijden) de laatste tweehonderd kilometer op de fiets. Danig afgezwakte vereisten vergeleken bij de middeleeuwer die half Europa te voet moest doorkruisen, en zelfs daarop blijken uitzonderingen mogelijk. Kroonprins Felipe liep onlangs, alvorens in korte broek de kathedraal van Santiago te betreden, slechts 28 kilometer en ging toch met een diploma naar huis. Hij legde slechts het traject af dat begint in Padron, het oude Iria Flavia, waar volgens de traditie de stoffelijke resten van de apostel Jakob in Spanje aan land zijn gebracht.

Die traditie heeft de vorm van een legende, want harde bewijzen dat de zilveren kist onder het altaar van de kathedraal van Santiago de beenderen van de apostel bevatten, zijn niet voor handen. Sterker, het is uiterst onwaarschijnlijk, zoals tegenstanders van de heiligenverering altijd al hebben beweerd.

Luther hoonde dat de aanbeden relikwieën even goed botten van een hond of een paard konden zijn. Voor de Engelsen, die Galicië aan het eind van de zestiende eeuw plunderden uit wraak voor de Onoverwinnelijke Armada, was Santiago 'de voornaamste haven van het paapse bijgeloof'. Vileine tongen hebben zelfs gefluisterd dat de beenderen toebehoren aan Priscilianus, een mystieke en ketterse bisschop uit de vierde eeuw, terechtgesteld in Trier.

De Palestijnse visser Jakob, zoon van Zebedeus en Salome, behoorde met zijn broer, de evangelist Johannes, tot de inner circle van Jezus Christus, degenen onder de twaalf apostelen die hem het naast stonden. Volgens de bijbel liet Herodes hem onthoofden in Jeruzalem, in het jaar dat de historici plaatsen tussen 42 en 44. Dat hij ooit buiten Palestina gepredikt zou hebben, lijkt onwaarschijnlijk.

Pas aan het eind van de zesde eeuw verscheen in Spanje een anoniem geschrift dat sprak van de evangelisering van Spanje door Jakob zelf, die aldus het christendom tot Finisterre, het westelijke einde van de wereld, had gebracht. Rond het jaar 820 werd in Galicië een graf ontdekt dat door bisschop Teodomiro van Iria Flavia direct tot dat van Jakob oftewel Santiago werd bestempeld.

Rond die tijd ontstond ook de legende over hoe het lichaam van de apostel, die in Jeruzalem ter dood was gebracht, in het noordwesten van Spanje was beland. Zeven discipelen zouden met het lichaam aan boord zijn gegaan van een boot en de koers volledig hebben overgelaten aan de voorzienigheid. Zij kwamen terecht in Iria Flavia, waar drie van hen omkwamen in de strijd tegen draken, wilde stieren en de heidense koningin Lupa. Zij werden samen met Santiago begraven.

De mythe vormde de grondslag voor het ontstaan van de belangrijke pelgrimsroute. De traditie zakte in nadat Sir Francis Drake aan het einde van de zestiende eeuw in Galicië huishield en de aartsbisschop besloot de relikwieën te begraven achter het hoofdaltaar. Daar bleven ze bijna driehonderd jaar verborgen, waardoor de Camino de Santiago ten dode leek opgeschreven. Pas in 1879 werden de beenderen teruggevonden. De kerkelijke autoriteiten beslisten dat zij zonder enig spoor van twijfel toebehoorden aan de apostel en twee van zijn volgelingen.

SINDSDIEN is de Camino de Santiago weer volledig opgebloeid. Vandaag de dag is het idee van de pelgrimage naar Santiago levend als nooit tevoren, al is de motivatie van de meeste bedevaartgangers van een geheel andere aard dan in het verleden. Het is een uitdaging voor de fanatieke wandelaars, voor natuurliefhebbers en voor degenen die zich dag in dag uit willen laven aan een eindeloze reeks cultuurmonumenten. Vanaf de Romaanse brug in Puente la Reina en het middeleeuwse juweel Estella in Navarra is de voornaamste route een aaneenschakeling van kerken, kapellen, kloosters en bruggen van grote schoonheid.

De tocht naar Jakobusland, zoals de streek rond Santiago traditioneel wordt genoemd, is een genot voor liefhebbers van rust. De speciale herbergen langs de route zijn gratis of bieden onderdak voor een verwaarloosbaar bedrag. Maar de massale toeloop maakt het steeds moeilijker een slaapplaats te vinden en het is niet mogelijk in de herbergen een bed te reserveren.

De pure rustzoeker kan de Camino de Santiago langzamerhand beter mijden. In een poging het Jubeljaar toeristisch volledig uit te buiten, hebben de autoriteiten van Galicië een cultureel programma in elkaar gezet waarvan de vonken afslaan en dat zonder precedent is in deze uithoek van Spanje. Hele reeksen tentoonstellingen van oude en moderne kunst, conferenties en sportevenementen. De boodschap is duidelijk: wie deze zomer niet naar Galicië komt, is gek.

Zelfs Mick Jagger is al geweest. De zanger liet zich omstandig rondleiden door Santiago aan de vooravond van het concert van de Rolling Stones, het hoogtepunt van het muziekprogramma van Xacobeo 99. De Stones hoogtepunt in het Jubeljaar van de apostel Jakob? Jazeker, de tijden veranderen, en sinds Bob Dylan voor de paus heeft opgetreden, is alles mogelijk.

Galicië staat deze zomer nog een lange lijst artiesten te wachten die je niet in eerste instantie vereenzelvigt met katholieke religiositeit: Elton John, Joe Cocker, The Corrs, Mike Oldfield, Aerosmith, Roger Daltrey, Eric Clapton, Compay Segundo en Celia Cruz, om de bekendste te noemen. Op het programma stond ook Sinead O'Connor, maar de Ierse dame die ooit publiekelijk een portret van de paus in stukken scheurde, heeft zich 'vrijwillig' afgemeld, tot opluchting van de kerkautoriteiten.

Die maken zich wel enige zorgen over de luidruchtig commerciële en wereldse kant die het Jubeljaar op gaat (Xacobeo 99 was het afgelopen seizoen zelfs sponsor van de Spaanse voetbalcompetitie). Kardinaal Rouco, voorzitter van de Spaanse bisschoppenconferentie, waarschuwt dat het oorspronkelijke doel van de bedevaart niet verwaarloosd mag worden: 'We moeten voorkomen dat het spektakel en het toerisme de essentie vernietigen van de bedevaart die een sterke component van boetedoening en bekering heeft. Je moet de traditie niet zo uitpersen dat je de kip met de gouden eieren slacht.'

Wanneer een kardinaal de apostel Jakob een kip met gouden eieren noemt, kunnen ook de Rolling Stones een religieus feest opluisteren en kan de Spaanse kroonprins in korte broek naar de kerk.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden