Een kakofonie van persoonlijke voorkeuren

Functionaliteit geloven ze nu wel, mensen willen steeds mooiere dingen. Geen grijze computer maar een glimmende iMac. Volgens schrijfster Virginia Postrel is schoonheid het nieuwe ordenend principe....

Het is al bijna 2004, maar de wereld ziet er nog steeds niet uit als in Star Trek.

We dragen niet, zoals captain Kirk, captain Picard en intussen captain Archer, van die identieke, monochrome pakken. We leven niet in een logo-loze wereld. Onze persoonlijke vertrekken zien er niet kaal en onpersoonlijk uit. En in de sciencefiction-serie hadden ze dan al wel uitklapbare zendertjes, inmiddelsmobieltjes geheten, maar hun uniforme bliepgeluidjes zijn ook al geen werkelijkheid geworden.

Integendeel, de mensheid staat verder weg van die uniformiteit dan ooit. Loop op een avond over straat en vergaap je aan het geknipper van de uitbundige kerstverlichting in tuinen en op balkons. Verbaas je over de veelkleurige, veelzijdige kledingstukken, de tatouages, sieraden en piercings, de haarstijlen, brillen en gekleurde lenzen waarmee de mensen zich tooien. En laat je overspoelen door het polyfone lawaai van de nieuwste mobiele telefoons - van het gekwetter van een merel tot de soundtrack van Star Trek.

Zo ziet de wereld er vandaag de dag uit: barok, flitsend, lawaaiig, kleurrijk, individueel, onvoorspelbaar en veranderlijk. Van de minimale, rationele, functionele en eeuwigdurende utopie van de sciencefiction anno 1966 is nog niets terechtgekomen.

Wat is er misgegaan?

Helemaal niks, als we de Amerikaanse schrijfster Virgina Postrel moeten geloven. De economie-columniste van The New York Times publiceerde onlangsde prikkelende cultuurstudie The Substance of Style. How the rise of aesthetic is remaking commerce, culture, & consciousness. We leven, schrijft ze daarin, in het Tijdperk van de Esthetiek. En, voegt ze daar rebels aan toe, dat is helemaal niet erg.

Heel de wereld moet de laatste jaren mooier, constateert de blonde schrijfster in haar boek. Dat begint al bij het lichaam: een leger aan plastische chirurgen helpt de veroudering bestrijden, de schoonheidssalons lopen vol, huidcrèmes, haarverf en puistjesmiddelen - allemaal óók voor mannen - zijn niet meer aan te slepen.

Daarnaast willen de mensen zich met steeds mooiere dingen omringen. Geen grijze computer meer, maar een glanzend groene iMac. Een blauwe Viagrapil. Een duur fotokunstwerk boven de bank. Zelfs de wc-borstel is ontworpen door Philippe Starck.

En ook de omgeving moet steeds fraaier. Geen standaard keuken meer, maar een zelf samengestelde kookhemel uit de kies-het-zelf-zalen van Ikea. Een eigen interieurdesigner. De stijlpolitie op tv die het goede voorbeeld geeft. Een klerenkast uit de antiekwinkel.

Designscholen, en dito tentoonstellingen en tijdschriften groeien als kool. Geen lezing meer zonder PowerPointpresentatie. En de openbare ruimte wordt meer en meer gedomineerd door de excentrieke architectuur van overheidsgebouwen, stations en vliegvelden. Van de identieke Vinex-wijken, klinkt het laatste nieuws in Nederland, krijgen de mensen schoon genoeg.

Er is dus in het Westen een belangrijke trend, ja zelfs een cultuuromslag, richting de esthetisering van de wereld, schrijft Postrel. Deze wordt voortgestuwd door technologische en economische ontwikkelingen. Dankzij internet hebben mensen steeds meer keuze. Het verdwijnen van handelsbarrières heeft de markten vergroot, de diversificatie doen toenemen en de arbeidskosten verlaagd. Ontwikkelingen in de chemie maken elke denkbare kleur plastic mogelijk. Gei¿ntegreerde databanken vertellen steeds meer over de voorkeuren van de consument.

Veel critici betreuren die ontwikkeling. Want de verfraaiing van de wereld wil niet zeggen dat zich nu één enkele stijl, één enkele vorm van schoonheid, één universele esthetiek ontwikkelt.

Integendeel. Wat mooi is, wordt steeds persoonlijker. 'Dit is mooi' wordt 'I like that', observeert Postrel. Het modernistische 'vorm volgt functie' wordt 'vorm volgt emotie'. Schoonheid wordt een kwestie van smaak.

En is dus oppervlakkig, banaal en overbodig, stellen de cultuurpessimisten. Consumenten die de ene televisie inruilen voor een 'mooiere' andere, laten zich bedriegen door het kapitalistische systeem. Wie zich laat verleiden door de Nike-swoosh, stelt Naomi Klein in de antiglobalistenbijbel No Logo, verspilt zijn geld aan nutteloze zaken en onderdrukt de armen.

Deze critici willen eigenlijk terug naar de toekomst van Star Trek. Postrel is het op een verfrissende manier volkomen met ze oneens. Stijl, zegt ze, heeft wel degelijk inhoud.

Want stijl is expressie. Mensen kopen niet zomaar iets omdat ze het mooi vinden, ze kopen iets om wat over zichzelf te vertellen. Signalen uit te zenden, verwantschappen aan te geven, gelijkgestemden te zoeken. Zo navigeren mensen door een steeds complexere wereld. Een logo is een teken, met een puma op je shirt behoor je tot een stamverband. Dat is niet oppervlakkig, dat is écht, benadrukt de Amerikaanse.

De moderne westerse mens is, kortom, wat-ie koopt. Zijn schoonheid is zijn identiteit. 'I like this' wordt 'I'm like this'. Is daar iets mis mee?

Het fascinerende is wel dat die identiteit zo vluchtig, zo moeilijk rationeel te vatten is. Betekenissen veranderen naarmate ze in de consumptiemolen verstrikt raken. Postrel noemt het voorbeeld van het rasta-kapsel. Eerst symbool van de Rastafarie-religie, toen deel van de reggae-cultuur, nu geaccepteerd en alleen nog teken van een vaag soort romantische creativiteit.

Modes komen en gaan. De universele schoonheid wordt een illusie. Betekenissen staan niet vast en verschuiven voortdurend, tot frustratie van de critici. Maar de urbane westerling snapt ze, in één oogopslag, diep van binnen.

Toch heeft Postrels 'tijdperk van de esthetiek' een keerzijde. Ze begint er zelf over, maar blijft vaag. Zo is er de onvermijdelijke stress van het moeten meedoen. Zoals mannen stress voelen, nu vrouwen het 'buikje' niet meer accepteren. Mooi willen zijn kan ook opgelegd worden door de groep.

En op openbare plekken, op straat, op het werk, daar stopt de democratisering van de smaak. Mensen raken snel geïrriteerd door de vreemde voorkeuren van de ander en gaan regels bedenken. In de VS zijn al hele wijken die voorschrijven welke planten in de tuin mogen staan. Een fitnesscentrum weigerde een te dikke instructrice omdat ze de zaak visueel vervuilde.

Hier loopt esthetisering over in discriminatie. De econome Postrel gelooft dat de oplossing komt van de vrije markt en de wet van de grote getallen. Er zal altijd een wijk worden gebouwd waar iemand zich wél thuisvoelt, schrijft ze. Er zal altijd een fitnesscentrum zijn waar dikke instructrices mogen lesgeven. Ja, dat zou mooi zijn.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden