Een Hollandse islam

Met de emancipatie van de moslims in Nederland verandert ook hun geloofsbeleving, zo blijkt uit onderzoek van de Universiteit van Utrecht....

Imam Khalil el Moumni barst in lachen uit als de tolk de vraag vertaalt. 'Nee, nee, er is niet zoiets als een Hollandse islam, en die komt er ook niet', zegt de meest gezaghebbende Marokkaanse imam van Nederland.

De gelovigen noemen hem vol ontzag sjeik Khalil. Hij is een indrukwekkende verschijning, met zijn fraaie caramelkleurig djellaba en een capuchon over het witbebaarde hoofd. Maar plechtstatig of niet, op onze vraag slaat hij met de handen op de knieën van het lachen: Nee, nee, er is ook geen Europese islam, of een Turkse, Arabische of Delfshavense islam. 'Er is maar één islam, de islam van Allah.' De imam kan het weten. Hij is de geestelijk leider die de geloofsgemeenschap op 'het rechte pad' moet houden.

Toch blijkt er zoiets als een Hollandse islam in ontwikkeling. Dat toont het onderzoek Islam in de multiculturele samenleving aan dat de Volkskrant door de Universiteit van Utrecht heeft laten verrichten. De onderzoekers concluderen dat er een individualistische islam ontstaat. Driekwart van de Tur k se en 60 procent van de Marokkaanse jongeren is niet erg praktiserend, of beleeft de islam op een eigen manier.

De islam is geen homogeen blok, zoals vaak wordt gedacht. In 'de islam' in Nederland blijkt ruimte te over voor open discussie en meningsverschillen. Over het dragen van hoofddoekjes, over het al dan niet geven van handen aan mannen, over de positie van de vrouw en die van vader en moeder.

Waar bijna eenderde van de Turkse moslimjongeren vindt dat de plaats van de vrouw bij het aanrecht is, blijken twee op de drie daar niet zo zeker van te zijn. Meer dan de helft van de Marokkaanse jongeren voert discussie over familiewaarden, de positie van vrouwen en vrijere omgang tussen jongens en meisjes. De 'Hollandse islam in wording' is pluralistisch en overlapt met andere waardenstelsels. De meerderheid van de islamitische jongeren vindt gelijkwaardigheid en rechtvaardigheid al even belangrijk als autochtone leeftijdsgenoten.

In gesprekken met twee van de belangrijkste imams in Nederland en met islamitische jongeren zoeken we naar het waarom van deze ontwikkeling. Hoe beïnvloedt Neder land de manier waarop moslims hun religie beleven?

Een andere imam, dezelfde vraag. Deze keer geen hilariteit. Imam Fuat Yavas, verbonden aan de Aya Sofia, de groot ste Turkse moskee in Amster dam, reageert instemmend. 'Een Hollandse islam? Zeker is er een Hollandse islam in ontwikkeling. Waar twee werelden elkaar ontmoeten, vindt ver meng ing plaats. De veranderingen gaan ver.'

Yavas draagt een bruin kostuum en een zwarte ringbaard. Zijn voorkomen is eerder een beetje verontschuldigend dan charismatisch. Toch is hij de belangrijkste imam van Milli Gorus, een Turkse vereniging met drie ënveertig moskeeën in Nederland. Deze stroming staat in Turkije als fundamentalistisch te boek, maar manifesteert zich in Nederland steeds meer als een open organisatie.

Tussen de Mercedessen in de garage bij de moskee brengt hij de koffie die we in de zon drinken. 'Het is met de islam en de Nederlandse samenleving als met het mengen van zoet en zout water', zegt de imam. 'Door de democratische sfeer in Nederland kunnen moslims zich hier makkelijker ontplooien dan in Turkije. Ze leren dat de stereotypen over het Westen niet kloppen en leren samen te leven met niet-moslims.' Die ruimte om zelf te zoeken, dat typeert volgens hem de Hollandse islam.

'Nederland is vrijer. In Turkije kreeg ik voorschriften van het ministerie van Godsdienstzaken. Zij stuurden preken op die ik moest voorlezen. Zo heb ik een preek over stoplichten moeten houden in een dorp waar die dingen helemaal niet staan. We hebben ervaren dat het in Nederland om de inhoud gaat en niet om de vorm. We leven hier en we leren hier.'

Haci Karacaer, de leider van Milli Gorus, zit mee te luisteren. 'Imams in Nederland moeten oppassen dat ze niet volledig worden gepasseerd', zegt hij. 'Als ze niet veranderen is hun rol uitgespeeld. Jongeren stellen hun geen vragen meer. En als ze dat wel doen, leggen zij het advies naast dat van andere imams of geleerden en kiezen wat hen het beste past. Ze gaan steeds meer hun eigen gang.'

Imam Yavas, erkent het probleem. 'Vroeger hoefde ik me maar tot één generatie te richten. Nu moet ik drie generaties met heel andere belevingswerelden bedienen. Dat is moeilijk.' Zijn invloed op jongeren beperkt zich grotendeels tot het gebouw van de moskee. Hij doet wat hij kan. 'Allah zegt dat je met de slechte mens moet blijven praten. De criminele jongens worden rustig in het bijzijn van een imam of oudere man, maar daarmee verandert hun gedrag buiten de moskee nog niet. Het probleem is dat heel veel mensen zeggen dat ze moslim zijn, terwijl ze een leven leiden dat tegen de principes van de islam indruist. Wij geven niet op, we blijven zachtjes en geduldig op ze inpraten'.

Ook sjeik Khalil geeft wel toe dat een imam het vandaag de dag niet gemakkelijk heeft. De islam geeft de regels, maar de jongeren kunnen ze niet altijd opvolgen. De scheiding tussen thuis en buitenwereld is te groot, aldus de sjeik. De samenleving drukt en drukt en de islam kan slechts een beetje tegendruk bieden.

Hij zit aan een formica tafel twee verdiepingen boven de grote zaal van de An Nasr-moskee aan het Mathenes ser plein in Rotterdam. Eén wand is helemaal bedekt met een groot boekenrek vol gebonden korans. Tegen de andere drie muren staan banken. Door de ramen van zijn kantoor klinkt het geroezemoes van de gelovigen beneden in de grote zaal van de moskee. Ze wachten tot de imam hun zal voorgaan in gebed.

Als iemand in de positie is om de Marokkaanse moslims te sturen is het sjeik Khalil, de enige Marokkaanse imam in Nederland die het recht heeft fatwa's uit te vaardigen. Dat zijn antwoorden op vragen van gelovigen die worstelen met dilemma's in het niet-islamitische Nederland.

De fatwa's behandelen zulke uiteenlopende onderwerpen als trouwen voor een verblijfsvergunning, bloed geven aan een gewonde christelijke collega, uitkeringsfraude, luiheid, masturbatie en aansporing tot deelname aan de politiek. Het zijn richtlijnen. 'Maar', zo constateert de sjeik nuchter, 'de invloed van de straat is sterker dan die van de moskee.'

Toch is hij vol vertrouwen over de toekomst van de islam en - inchallah - de invloed van de moskee. Hij spreekt tegen dat de islam in het Westen net zo duchtig te kampen krijgt met secularisatie als het christendom. Want 'de islam is de godsdienst van Allah, en Allah is sterker dan de maatschappij en de mensen'.

Waar ruim één op de drie jongeren Europa een bedreiging voor de islam acht, ziet sjeik Khalil geen fundamenteel conflict tussen de islam en het Westen. 'De regels voor een moslim zijn simpel en duidelijker dan die van andere godsdiensten. Als er een conflict is tussen de normen van het Westen en die van de islam moet de gelovige voor de islam kiezen. De islam blijft altijd sterker dan de verleidingen van de maatschappij of de wensen van de mens. De natuur van de moslim is anders dan die van de westerling. Ik ben niet bang voor de toekomst, want Allah houdt van de islam. Moslims houden van de islam en willen altijd moslim blijven.'

Vooralsnog heeft hij daarin gelijk, zo blijkt uit het onderzoek van de Universiteit van Utrecht. Honderd procent van de ondervraagde Marok kaanse jongeren zegt zonder meer moslim te zijn. Onder Turken is dat 99 procent. De betekenis van de islam neemt niet af, ook niet onder hoog opgeleide Marokkanen en Turken.

Bewustwording - dat is het toverwoord dat we telkens weer terughoren. Jonge moslims graven naar de wortels van de islam. Wat is islamitisch, en wat is Marokkaanse of Turkse traditie? Is het islamitisch als vrouwen een paar passen achter de man moeten lopen of jong moeten trouwen? Of is het de cultuur van hun ouders?

In een bovenzaal van de Aya Sofia-moskee wil Seyma Halici (34), voorzitter van de vrouwenorganisatie van Milli Gorus, het maar niet toegeven. 'Zeg het nou maar, wat doe je toch moeilijk', roepen een paar meisjes tegen haar. 'Kom op mama, wees eerlijk, je hebt ¡n en door Holland de islam ontdekt', spoort dochter Masite (15) haar aan.

Maar Seyma Halici geeft geen krimp. 'Het was Allah die dat gedaan heeft, ik was een doorsnee-moslim, maar ik ben naar heel veel gaan zoeken toen mensen over de islam gingen vragen.'

De Nederlandse maatschappij dwingt je na te denken over de islam, zeggen de vrouwen. Je krijgt constant vragen. Waarom ben je moslim? Waar om draag je een hoofddoek? Wat vind je van besnijdenis en wat van eerwraak? Door die vragen begint je onderzoek naar je eigen moslim-identiteit, zo ervoeren de Turkse en Marok kaanse vrouwen allemaal.

Drie jaar duurde de zoektocht van Seyma voordat ze bewust besloot op het pad van de islam door te gaan. Ze vroeg zich af: 'Waarom moet ik in Nederland moslim zijn, waarom geen christen? En als ik moslim ben, moet ik dan ook niet naar het woord van Allah leven?'

'De innerlijke rust die ik nu ervaar is heel prettig. Hoe dieper het geloof gaat, hoe meer je andere mensen accepteert en respecteert. Die waarden wil je je kinderen ook geven, zonder ze op te dringen.'

Hoeveel aanzien ze volgens Neder landers ook nog genieten, de imams zijn hun monopolie op de kennis over de islam het afgelopen decennium verloren. Jongeren zoeken welbewust alternatieve wegen naar de wortels van de islam.

'Ik ga nooit naar de imam', zegt Kiymet euroigirci, studente aan de lerarerenopleiding in Amsterdam. 'Ik lees boeken, praat met mensen die verstand van de islam hebben en ga het internet op en kijk welke antwoorden er zijn op mijn vragen.'

Heel populair bijvoorbeeld is Yusuf el Khadafi in het oliestaatje Qatar. Nederlandse moslimjongeren sturen deze imam emails over kwesties die hun hoofdbrekens kosten. Maar ze raadplegen niet alleen hem. Ook de cyber-imam van www.maghreb.nl en www.maroc.nl en www.salam.nl zijn populair. Iedere autoriteit op het gebied van de islam, wordt door leergierige jongeren getest en met vragen bestookt.

'Ik ben zo tot de conclusie gekomen dat ik een man best een hand mag geven. Anderen concluderen wat anders', zegt Kiymet euroigirci. Maar dat maakt niet uit, meent Seyma. 'We oordelen niet over de ander, want we weten zelf ook nooit honderd procent zeker of we de goede keus maken.'

Zo zoeken jonge moslims, met de meisjes voorop, naar het verschil tussen wat islamitisch en wat cultureel bepaald is. Kiymet: 'Als je hoort dat mannen hoger zijn dan vrouwen, dan is dat Turkse cultuur. Want in de islam

zijn vrouwen gelijkwaardig. Gelijk waardigheid van man en vrouw is islamitisch.' Met een beroep op de islam weten zij ruimte voor zichzelf te scheppen. De islam blijkt voor hun het middel om zich te bevrijden van traditionele gewoonten.

Maar de zoektocht naar eigen identiteit leidt tot loyaliteitsconflicten. Er zijn spanningen tussen de generaties. Zoals een Marokkaanse het verwoordt: 'Als ik wil kan ik mijn ouders met de kennis die ik heb over de islam zo op hun nummer zetten. Maar ik kan mijn vader toch niet beledigen door hem tegen te spreken.'

Daarnaast is er ook een conflict tussen jongens en meisjes. Uit het Volkskrant-onderzoek blijkt dat vooral jongens sterk hechten aan traditionele waarden en rolpatronen.

Maar de grootste spanning is volgens Halim El Mad kouri 'de spanning waar niemand het over heeft': de innerlijke strijd die vooral meisjes voeren. Hij ziet die spanning en terug in de discussies die hij de afgelopen jaren organiseerde tussen Marokkaanse jongens en meisjes over de positie van ouders, de vrouw, seks en relaties. Hij werkt bij het Samenwerkingsverband Marok ka nen en Tunesiërs (smt).

'Meisjes willen niets meer inleveren van wat ze hebben bereikt. Maar ze twijfelen als ze van hun omgeving blijven horen dat de islam anders leert. Waar ligt je grens? Kun je een goede vrouw zijn, een goede muslima, en tegelijkertijd trouwen blijven aan je eigen zelfbeeld en ingaan tegen de druk van de omgeving?

Het debat over het multicultureel drama gaat voorbij aan deze strijd die moslims met zichzelf en hun eigen omgeving voeren. Stereotypen ontnemen het zicht op de variëteit in de moslimgemeenschap. Het miskennen van de pluriformiteit in de Hollandse islam, kan - als de spanning te groot wordt - ertoe leiden dat moslims vluchten in de islam als veilige veste. Precies dat waar Nederland niet op zit te wachten.

De klacht van jonge moslims is dat het multicultureel debat zonder hun wordt gevoerd. In hun ogen een bewijs te meer van de desinteresse in en afwijzing van de islam.

Uit het Utrechtse onderzoek blijkt dat moslims die veel contact onderhouden met andere culturen liberaler worden. Maar dat jongeren die worden afgewezen en binnen de eigen groep blijven zich conformeren aan de traditionele islam van de vaders en moeders. Met als gevolg dat ze minder individualistisch en liberaal gaan denken.

Voor Hilal Karacaer is de maat al vol. 'Ik heb het moeilijk gevonden om moslim te zijn in Nederland. De onverschilligheid is ondraaglijk. Mensen vroegen mij niet eens waarom ik een hoofddoek draag. Ze willen het niet weten.

'Ik vind Nederlanders schijnheilig. Als ik me als Turk manifesteer, moet ik me aanpassen. Als ik zeg dat ik een Nederlander ben, is het ook niet goed. Laat ze eens duidelijk zijn. Het Vlaams Blok zegt aanpassen of oprotten. Dat is duidelijk. Dat hoor ik hier niet. Over vijf jaar ben ik weg. Ik voel me niet verbonden met Nederland.'

Karacaer keert zich af. Tasneem Sa diq, voorzitter van een islamitische jon gerenvereniging, kiest voor de aanpassing. Er komt een Nederlandse islam, zegt hij. 'Het einddoel moet een moskee zijn waar Nederlands de voertaal is.' Jonge moslims zoeken volgens Tasneem Sadiq voortdurend naar uitingsvormen van de islam die aanvaardbaar en niet aanstootgevend zijn in Europa.

'Neem onze nieuwe brochure voor een groot moslimcongres. Daarop hebben we de moskee en de halve maan met opzet achterwege gelaten, omdat die voor westerlingen, maar ook voor sommige jonge moslims zo'n negatieve bijbetekenis hebben. Wij willen zo integreren dat het geen negatieve gevoelens opwekt.'

Voor jonge moslims bestaan drie opties. Verwestersen en de islam laten voor wat hij is, moslim blijven en de spanningen beheersbaar proberen te houden, of vluchten in de verleidingen van het fundamentalisme.

Uit een grootschalig onderzoek van de Duitse socioloog Wilhelm Heit meyer blijkt dat in Duitsland al veel jongeren de westerse samenleving de rug toe hebben gekeerd. 35 procent van de jonge Turken daar is bereid geweld te gebruiken in het belang van de islam, als de samenleving hen niet accepteert. Het Utrechtse onderzoek constateert dat het in Nederland nog lang niet zo ver is. 7 procent van de islamitische jon geren zegt geweld een optie te vinden.

Sjeik Khalil kent deze jongeren niet, zegt hij. 'Ik ben er tegen dat moslimjongeren in dienst van de islam geweld gaan gebruiken. Wil je de islam in Nederland verspreiden dan moet je gewoon het goede voorbeeld geven.'

Er is volgens hem in Nederland geen aanleiding om uit frustratie over je achtergestelde positie heil te zoeken in geweld uit naam van de islam.

Sjeik Khalil: 'Er is hier geen echte armoede, geen echte achterstelling. Wie zijn positie in Nederland wil verbeteren, zal altijd mogelijkheden vinden. Je kunt niet zeggen: ik ben in deze slechte situatie, omdat ik moslim ben. In principe is de islam de religie van de integratie, maar er zijn grenzen. De islam en de koran gaan uiteindelijk boven alles.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden