Wim Voermans:  ‘Populisme versus Grondwet is een slecht idee. Dan wordt de Grondwet een establishment-project.’

Interview Hoogleraar staatsrecht Wim Voermans

‘Een grondwet laat jou je thuis voelen. Grondwetten zeggen ‘wij’ tegen ons’

Wim Voermans: ‘Populisme versus Grondwet is een slecht idee. Dan wordt de Grondwet een establishment-project.’ Beeld Kiki Groot

Wim Voermans zocht uit waarom zo veel landen de laatste decennia een grondwet hebben ingevoerd. Daarbij raakte de hoogleraar staatsrecht onder de indruk van de Nederlandse. ‘Wat een verschrikkelijk slimme Grondwet hebben wij, ahhh.’

Grondwetten zijn in de mode. De afgelopen decennia heeft de wereld een ware explosie van grondwetten gezien. Van de 193 VN-lidstaten hebben er nu 189 een grondwet, ook wel constitutie genoemd, en dat was een halve eeuw geleden beslist heel anders. Er is zelfs zoiets als een ‘constitutionele mens’ ontstaan: weinigen kennen hun eigen grondwet, maar vrijwel iedereen is sterk aan zijn grondwet gehecht. Dit raadsel wil de Leidse hoogleraar staatsrecht Wim Voermans (57) oplossen met zijn boek Het verhaal van de Grondwet. Zoeken naar wij, dat dinsdag aan Kamervoorzitter Arib wordt aangeboden.

Hoe verklaart u de onstuitbare opmars van grondwetten wereldwijd?

‘Als je die vraag stelt aan Piet Hein Donner of Ernst Hirsch Ballin, dan is het antwoord: de wereld heeft gezien wat de waarheid is. De Verlichting heeft gesproken en alle landen zijn overtuigd geraakt. Maar dat is onzin, want Noord-Korea heeft ook een grondwet.

‘Stel je die vraag aan economen, dan zeggen ze: dat is om economisch-strategische redenen zo gebeurd. Als een land een grondwet heeft, straalt dat vertrouwen uit. Je investering is veilig, want het land heeft een rechtssysteem. Maar Soedan heeft ook een grondwet.

‘Het antwoord met de beste papieren is politiek-strategisch. Zo’n grondwet, zo’n verhaal, is eigenlijk het ultieme verkiezingspamflet. ‘Wij beloven dit.’ Dat doen alle grondwetten ter wereld. Die laten jou je thuis voelen. Die grondwetten zeggen ‘wij’ tegen ons. Jullie zijn Nederlanders, je hoort erbij. We hebben een vlag voor jou en de meeste grondwetten beginnen met: wat is onze geschiedenis, hoe zit onze identiteit in elkaar, de rechten die je hebt.’

Een grondwet begint met emotie, zegt u.

‘Er zijn wel rationele argumenten, maar het draait uiteindelijk om de gevoelens. Dat is het wonder van grondwettelijke verhalen. Die kunnen iets maken waar we iets mee hebben. En het kost niks! Voor een nieuw vliegveld ben je miljarden verder, maar hiervoor kan je mensen laten rennen, naar het front sturen, belasting laten betalen – met een verhaal, want dat is het in wezen. Maar dat is het ongelooflijk krachtige ervan en de enige reden die ik kan vinden waarom er zoveel grondwetten zijn.’

Maar niemand kent de Grondwet.

‘Er is onderzoek. 94 procent van de Nederlanders zegt: de Grondwet is belangrijk! Volgende vraag: kent u hem? 84 procent zegt: nee, geen idee! Toch weten ze allemaal dat de Grondwet over gelijkheid gaat. Voor alle duidelijkheid: van mij hoeft niemand de Grondwet te leren. Dat is zo’n onzin. Maar je moet het onderliggende systeem onderhouden. Dat is waar het om gaat. Hoe wij in een land van minderheden op de een of andere manier meerderheden weten te krijgen. Hoe wij inclusief zijn.’

Een grondwet gaat niet over wat er in staat?

‘Juist. Nu moet er in de Nederlandse Grondwet weer een nieuwe algemene bepaling komen: ‘De Grondwet waarborgt de democratie, de rechtsstaat en de grondrechten.’ Hoe naïef kun je zijn? Denk je nou echt dat iemand die onze waarden afwijst, die bijvoorbeeld op weg is naar het kalifaat en dan leest in de trein: de Grondwet waarborgt de democratie, de rechtsstaat enzovoort, dat hij dan denkt: ‘Oooh, nee, natuurlijk, nou snap ik het – rechtsomkeert!’ Zo werkt het niet.

‘Het ‘wij’ dat zo’n grondwet uitdrukt, is heel moeilijk op te bouwen. Dat is een kwestie van vele jaren. Het is ook een wonder hoe we dat doen. Dat is mijn fascinatie. En dat is ook de tragiek: bijna iedereen in mijn vak wil het hebben over die regeltjes, daarover nadenken, zeggen dat er te weinig in staat. Dan denk ik: kijk eens om je heen. Het staat overal, die verbeelde grondwettelijke orde is zoveel groter dan die lettertjes.’

Een jongen maakt een salto voor de grondwetbank, het monument voor de Grondwet aan de Hofplaats in Den Haag, waarop de tekst van artikel 1 is aangebracht, dat begint met: ‘Allen die zich in Nederland bevinden, worden in gelijke gevallen gelijk behandeld’. Beeld Freek van den Bergh / de Volkskrant

Kennelijk ontstaat er zelfs een constitutionele mens.

‘Ja. Ik laat dat zien aan de hand van een anekdote. Als je Amerikanen vraagt: wanneer is verzonnen dat wij elke dag de vlag hijsen en de pledge of allegiance uitspreken? In 1892 was er een reclamebureau dat vlaggen wilde slijten bij de viering van 400 jaar Columbus. Ze raakten hun vlaggen niet kwijt. Toen hebben ze scouts ingehuurd en er een gimmick bij gemaakt: je moest hem voor je school hijsen en dan met je hand op je hart, dat stond zo leuk bij die scouts. Pas na de Tweede Wereldoorlog heeft het Congres de tekst nog een beetje aangepast en is het verplicht geworden. Maar de meeste Amerikanen denken dat het gebruik teruggaat op hun onafhankelijkheidsverklaring van 1776! Dat is natuurlijk het sterkste wat je kunt hebben. Dat je de grondwet als vanzelfsprekend ervaart. Als iets wat moet.’

U bent heel tevreden over de Nederlandse Grondwet, juist omdat er zo weinig in staat.

‘Ik ben zo onze Nederlandse Grondwet gaan waarderen! Wat een verschrikkelijk slimme Grondwet hebben wij, ahhh. (Zucht.) Die Nederlandse Grondwet heeft mij mijn vak geleerd. Die heeft mij pas echt opgevoed. Er staat niet wat er staat, er is zoveel meer dan die letters: gebruiken, tradities, symbolen en verbeelding. Ik mocht ooit in Korea onze constitutionele regels uitleggen. De Grondwet helpt nauwelijks bij de coalitievorming; hoe kun je nou met veertien fracties in de Kamer zitten en dan toch, in 2019, de drie grootste hervormingen in vijftig jaar erdoor duwen? Dat heeft te maken met het onzichtbare deel van ons stelsel, een cultuur die in twee eeuwen is gegroeid. De Koreanen vonden het een wonder.’

Toch is de Grondwet omstreden. Het antidiscriminatie-artikel wordt gebruikt om het populisme te bestrijden.

‘Dat artikel 1 van Nederland is zeer onbijzonder hoor. Dat aan gelijkheid discriminatie wordt verbonden, is bijna strijk en zet in alle grondwetten. Niet verstandig is dat D66 en PvdA er een boodschappenlijstje achteraan willen hangen van categorieën die niet gediscrimineerd mogen worden, zoals ‘handicap’ en ‘seksuele geaardheid’. Dat helpt niet, want zo’n lijst is oneindig.’

Pim Fortuyn wilde artikel 1 afschaffen. Hij zei in feite: die grondwet is niet voor mij.

‘Nee hoor, hij zei: ik wil iets anders. Dat kan natuurlijk altijd. Dan krijg je een breed debat over zo’n artikel en dat snapt ook iedereen. Thomas Jefferson, de grote man van de Amerikaanse grondwet, zei al: ‘The dead should not rule the living.’ Doden kunnen niet hun dictaat opleggen aan de levenden. Wij vinden dat de Grondwet het moet hebben van traditie, maar Jefferson had ook gelijk.

‘Veel mensen in mijn vak doen onderzoek naar constitutioneel recht en populisme. Die weten al dat ze gaan bewijzen dat populisme niet mag van de grondwet. Juristen zijn daar heel goed in, die plukken een beginsel uit de lucht. ‘Populisme mag niet.’ Onverstandig. Ik heb niks met populisten, pak ze aan, wat mij betreft. Alleen, gebruik er de Grondwet niet voor. Anders wordt de Grondwet een establishment-project. Populisme versus Grondwet is een slecht idee.’

Is de Grondwet zelf niet gepolitiseerd door de sociale grondrechten?

‘Veel mensen hebben utopische ideeën bij een grondwet. Dat de grondwet de heilstaat uitdrukt. De laatste herschikking was van 1983. Toen kwamen de sociale grondrechten erbij, de zorg voor werkgelegenheid, voor wonen enzovoort. Die grondrechten werken niet, want je kunt er niet mee naar de rechter. Ze beloven een dooie mus. Dat is slecht voor de boodschap van de grondwet.’

Is dat ook de reden dat u tegen een constitutioneel hof bent, dat wil zeggen een college dat wetten toetst aan de Grondwet?

‘Geen van de noordelijke landen heeft een constitutioneel hof en dat is prima. Ik heb me opgewonden over wat er is gebeurd met de staatscommissie-Remkes, die adviseerde over het parlementair stelsel. Daar zaten goede mensen in, ze hebben alles uit de kast gehaald, en dan zegt het kabinet: we gaan nog maar weer eens studie doen naar het referendum. Dat is een klap in het gezicht van die commissie. Pijnlijk! Maar op een onderwerp had de regering gelijk: een constitutioneel hof in Nederland, zoals Remkes voorstelde, is echt niet nodig. Dan lever je de politiek uit aan een stel rechters. We hebben een heel lege Nederlandse Grondwet en dan wil je een stel rechters laten vertellen wie er gelijk heeft, hou op.’

Uw verhaal van de Grondwet hangt op de symbolische waarde en de gevoelens. Maar u bent tegen de monarchie, die toch een sterke symboliek vertegenwoordigt. Hoe rijmt u dat?

‘Ik kom uit het Brabantse Zundert. Voor mij was het koningshuis ver weg. Ik ben voor platte democratie. Het kan toch niet zo zijn dat een democratie zich laat leiden door een niet-gekozen, erfelijk staatshoofd?’

De historicus Cees Fasseur zei dan altijd: je mag kiezen, Mariëtte Hamer of Annemarie Jorritsma als president.

‘Nou, Jorritsma lijkt me heus een goeie. Dingen zijn vaak persoonlijk. Toen ik op de lagere school zat, kwam prins Bernhard jagen in Zundert. Hij heeft nog een keer een klasgenoot van me het hagel in zijn bil geschoten. Die kon een tijd niet zitten. Ik vond dat zo onrechtvaardig!

‘Wat ik echt belachelijk vind, is dat Kamerleden bij de inhuldiging trouw zweren aan de koning. Dat moeten we niet meer willen. De feodaliteit is afgeschaft. Verder, dat koningshuis, ik vind dat ze het prima doen. En door die twee volzinnen van prinses Amalia op Koningsdag weten we: een republiek is een verloren zaak. Klaar.’

Wim Voermans: Het verhaal van de Grondwet. Zoeken naar wij. Prometheus, 512 pagina’s, euro 34,99.

De inhoud van de Grondwet

In de Grondwet staan in 8 hoofdstukken en 142 artikelen de basisregels die gelden voor bestuur en rechtspraak. Als Bataafsche republiek had Nederland sinds 1798 een eerste Grondwet, die in 1814 – na de Franse overheersing – werd aangepast. In 1815 kwam de Grondwet van het Koninkrijk tot stand, zij het nog in een unie met België en Luxemburg. In 1840 werd de almacht van de Koning in de Grondwet gebroken, in 1848 gevolgd door Thorbeckes formulering van het parlementaire systeem: ‘De Koning is onschendbaar, de ministers zijn verantwoordelijk.’ In 1917 werden de vrijheid van onderwijs en het algemeen kiesrecht geregeld. De laatste grote herziening, eerder een modernisering, dateert van 1983.

Discussie over de Grondwet

Grondwetsartikel 1, waarin het discriminatieverbod staat, is politiek gezien het meest omstreden. Pim Fortuyn wilde dat artikel schrappen, omdat hij de vrijheid van meningsuiting (artikel 7) zwaarder vond wegen. Omgekeerd wordt de Grondwet ook ingezet om het populisme te bestrijden. De Europese Commissie is een procedure begonnen tegen Hongarije en Polen, omdat die landen zich niet aan Europese constitutionele waarden houden. Voermans ziet een soortgelijke tendens in het kabinetsantwoord aan de staatscommissie-Remkes, die het parlementaire stelsel onderzocht. Minister Ollongren doet weinig aan de tekortkomingen van de politieke vertegenwoordiging, terwijl ze juist veel aandacht vraagt voor de veronderstelde bedreiging van de rechtsstaat.

Lees ook

Hans Engels, toen nog D66-senator, pleitte in september 2018 in de Volkskrant voor een herziening van de Grondwet.

De voorstellen van de staatscommissie onder leiding van Johan Remkes uit december 2018 zijn hier na te lezen.

De reactie van minister Ollongren op het rapport-Remkes is hier na te lezen in een interview met de Volkskrant uit juni van dit jaar.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden