Reportage

Een eeuw aan voedselvernieuwing

Op de expositie Foodtopia in Museum Boerhaave in Leiden is een eeuw van voedselvernieuwing te zien. Wat blijkt? We spelen landjepik met eten.

Beeld Wyne Veen

In de jaren zestig van de vorige eeuw dachten we dat het voedsel van de toekomst zou worden geproduceerd op gigantische, laboratoriumachtige boerderijen, waar geen mensenhand meer aan te pas kwam. We zouden kunstvlees eten van plantaardig eiwit, akkers bewerken op de zeebodem en voedsel in elkaar knutselen uit synthetische onderdelen. We droomden ervan dat er in de toekomst voedsel in overvloed zou zijn.

Om met dat laatste te beginnen: die droom is uitgekomen voor het overgrote deel van de Westerse bevolking. Maar wat niemand voorzag, was dat de verwezenlijking van dat ideaal nieuwe problemen zou oproepen: ruim 42 procent van de Nederlanders is te dik. Tegenover een miljard ondervoede wereldbewoners staan twee miljard mensen die overvoed zijn. Het omgaan met overvloed is een nieuwe uitdaging geworden.

Algen.Beeld Museum Boerhaave/Mike Bink
Robots.Beeld Museum Boerhaave/Mike Bink

100 jaar vernieuwingen op voedselgebied

De toekomst gedraagt zich zelden precies zoals zij wordt voorspeld. Dat is een van de lessen die te leren valt uit Foodtopia, een tentoonstelling over voedselinnovaties in Museum Boerhaave in Leiden. Een eeuw vernieuwingen op voedselgebied is hier samengebracht: van de mutatietheorie van de Nederlandse bioloog Hugo de Vries (1848-1935), die visioenen had over een maakbare natuur, tot de hamburger van kweekvlees waarmee hoogleraar tissue-engineering Mark Post twee jaar geleden de natuur daadwerkelijk naar zijn hand zette - en de wereld verbaasde.

Met die hamburger is het begonnen, zegt de Leidse conservator Mieneke te Hennepe. Museum Boerhaave kreeg van Post de reservehamburger gedoneerd die was gemaakt voor de presentatie in Londen. De Britse kok die voor de verzamelde wereldpers de eerste kweekhamburger zou bakken, had die bedongen; om er zeker van te zijn dat de kweekhamburger in de pan geen onverwachte dingen zou doen, had hij een extra exemplaar gevraagd om van tevoren uit te proberen.

Insecten.Beeld Museum Boerhaave/Mike Bink

Revolutionaire voedselinnovatie

Na afloop van de voorstelling stak Post de - niet genuttigde - oefenburger (kosten ongeveer 2 ton) in zijn zak en schonk hem aan museum Boerhaave. De burger werd geplastineerd, een conserveringsmethode waarbij het vocht wordt onttrokken en vervangen door siliconen. Sinds 2014 ligt de burger in Leiden in een glazen vitrine. Op het oog een onooglijk en onbeduidend lapje vlees, maar mogelijk ook een revolutionaire voedselinnovatie waarvan het belang nu nog niet is in te schatten.

'Wij dachten: daar zit meer in', zegt Te Hennepe. Zo werd de kweekvleeshamburger het uitgangspunt voor een tentoonstelling over voedselinnovaties. Met foto's, filmpjes, geuren, oude affiches, objecten en visualisaties worden in drie zalen de stadia in het ontwikkelingsproces belicht: van probleem tot oplossingen in het verleden tot innovaties voor de toekomst.

In de eerste zaal wordt meteen de huidige stand van zaken geschetst. Ons eetpatroon is in vijftig jaar drastisch veranderd. Aten we in 1950 nog 48 gram vlees per persoon per dag, nu is dat meer dan het dubbele: 116 gram. Van kaas nuttigen we nu drie keer zoveel als 65 jaar geleden. De consumptie van aardappelen en groenten nam juist af.

Visteelt.Beeld AltoPress / Maxppp

Landjepik

Onze consumptie legt een steeds groter beslag op het milieu en het land: om alle Nederlanders te voeden, hebben we een oppervlakte aan landbouwgrond nodig die drie keer zo groot is als Nederland. We spelen landjepik met ons eten.

De oplossingen die in het verleden zijn bedacht om te kunnen voldoen aan de groeiende vraag naar voedsel, komen in zaal twee aan de orde: moderne landbouwtechnieken, melkrobots, kunstvlees, veredeling, kunstmatige inseminatie, kastuinbouw. De nadruk ligt op techniek: 'A science of plenty for an ever growing world', aldus een ronkend Amerikaans filmpje uit de jaren zestig dat in zijn optimisme typerend is voor die tijd. We gingen naar de maan; dit varkentje op aarde zouden we tussendoor ook wel even wassen.

Wat opvalt is dat veel van de uitvindingen die vorige eeuw werden voorspeld, zijn uitgekomen. Een moderne tomatenkas lijkt verdomd veel op het jarenzestigvisioen van de robotboerderij van de toekomst, het gebruik van synthetische additieven in bewerkt voedsel is tegenwoordig gemeengoed. Maar wat ook opvalt, is dat vernieuwingen lang niet altijd de verwachte resultaten brachten.

Dierenwelzijn.Beeld -

Genetische manipulatie

Namaakvlees van soja werd in de jaren zestig nog beschouwd als een rariteit. 'Ik vond het meevallen', zegt een schoolkind dat mocht proeven in een zwart-witfilmpje uit 1967. Nu ligt het gewoon als vleesvervanger in de winkel. Maar een revolutie heeft het niet gebracht: we eten ook nog steeds veel 'gewoon' vlees.

Het ideaal van de maakbare wereld van bioloog Hugo de Vries is tegenwoordig binnen handbereik door genetische manipulatie. Maar nu breken we ons hoofd over de vraag of alles wat kan ook moet en of de mens op die manier niet voor God speelt.

Het 20ste-eeuwse geloof in techniek is omgeslagen in scepsis en wantrouwen. Een mooi voorbeeld daarvan op de tentoonstelling is een Polygoonfilmpje uit 1968 over de ingebruikname van de eerste proeffabriek voor voedselbestraling. In dit bedrijf - 'Enig in de wereld' - werden groente en fruit met gamma- en elektronenstraling geconserveerd. In de toekomst zou dat een einde maken aan het gebruik van 'schadelijke chemicaliën' om groenten en fruit goed te houden.

Bestraald eten

Het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) verzekerde dat straling 'volstrekt ongevaarlijk' was, er was zelfs al een logo ontwikkeld voor bestraalde producten: 'Straalvers tot...' Iedereen weet hoe het daarmee is afgelopen: nooit meer wat van gehoord. Bestraald eten was eng - terwijl men dagelijkse straling van mobiele telefoons en magnetrons inmiddels als een vanzelfsprekendheid ervaart.

Deze terugblik leert ons ook iets over de oplossingen voor de toekomst, gepresenteerd in zaal drie. Daar heeft gastconservator Louise Fresco, voorzitter van de Raad van Bestuur van Wageningen Universiteit, een aantal ontwikkelingen geselecteerd die volgens haar de toekomst van ons voedsel mede gaan bepalen (zie kader).

Fresco verwacht dat algen en insecten een belangrijkere rol gaan spelen in onze voeding; ze denkt dat we meer kweekvis gaan eten en dat de robotisering in de landbouw zal doorgaan - wat een veilige voorspelling lijkt. Maar Fresco is ook realist. Welke kant het ook opgaat: 'De oplossing zal nooit één ding zijn, maar altijd een combinatie van dit, dit en dit.'

Lezingen

Aansluitend op de tentoonstelling Food topia organiseert Museum Boerhaave deze weken een reeks lezingen waarin experts op het gebied van voeding hun visie geven op ons voedsel in de toekomst. Onder hen zijn Mark Post, de maker van de eerste hamburger van kweekvlees, Jaap Seidell, hoogleraar Voeding en gezondheid aan de VU in Amsterdam, emeritus hoogleraar Milieukunde Lucas Reijnders en Remko Boom, hoog leraar Levensmiddelenproceskunde in Wageningen. Voor het hele programma kijk op: museumboerhaave.nl

Toekomst

In haar openingstoespraak schetste Fresco aan staatssecretaris Sharon Dijksma van Landbouw een beeld van de etende mens van de toekomst. Die heeft een chip in zijn pols waarmee voortdurend zijn toestand wordt gecheckt ('Vandaag moet er gewandeld worden'). In de keuken geeft een zelfdenkende koelkast aan welke spullen op moeten. Boodschappen worden bezorgd per drone.

'Misschien', zo zei Fresco tegen de 43-jarige staatssecretaris, 'zeggen uw kleinkinderen later: oma, vertel eens over de tijd dat jullie nog met de auto boodschappen deden in de supermarkt. En aten jullie toen echt vlees van echte dieren?' Wellicht dat de toekomst er inderdaad zo uitziet. Maar de kans is groter dat het net een beetje anders zal zijn.

Foodtopia is te zien t/m 1/11 in Museum Boerhaave in Leiden.

Vijf voedselvisies van Fresco

1 Algen

Algen zien er niet erg aantrekkelijk uit. 'Maar ik verwacht toch dat we in de toekomst algen gaan eten', aldus Fresco. Algen bevatten goede vetzuren omega 3 en 6 en zijn rijk aan waardevolle eiwitten. De productie kan heel efficiënt: omdat algen in het water hangen, hebben ze minder energie nodig dan een plant in de grond. Algenteelt kan ook een oplossing bieden voor schaarste aan landbouwgrond. Fresco voorziet een toekomst voor algen als toepassing in vleesvervangers (algenburgers) en als bestanddeel van producten (bindmiddel). 'Wacht maar af: binnen tien jaar eet u ook algen.'

2 Insecten

Er is geen groep in het dierenrijk zo talrijk als insecten. Insecten werden al gegeten door de eerste homo sapiens; ze zijn waardevolle bronnen van eiwit. In veel culturen staan insecten nog steeds op het menu, alleen niet in de Westerse wereld. Insecten kunnen duurzaam en efficiënt worden geteeld. Ze verbruiken minder land en leveren een geringere bijdrage aan het broeikaseffect. De eerste insectenburgers liggen al in de supermarkt. Toch ziet Fresco de toekomst van insecten vooral als proteïne in veevoer, minder voor directe consumptie.

3 Visteelt

Vis is een goede bron van eiwit. Om die reden heeft vis altijd een belangrijke rol gespeeld in ons voedingspatroon. Maar door intensieve vangstmethoden en het inzetten van steeds grotere schepen worden de zeeën leeggevist. Wilde vis wordt schaars. Visteelt kan dan een oplossing bieden, denkt Fresco. Kweekvis is een van de sterkst groeiende industrieën ter wereld en nu al goed voor de helft van de wereldwijde aanvoer. Dat zal zo doorgaan, verwacht Fresco. 'Maar dan moeten we wel zorgen dat het goed gebeurt.' Bij viskweek komen nu veel ziektes en ontsnappingen voor. 'Vis is niet eenvoudig.'

4 Robots

In de moderne landbouw wordt het werk steeds meer geautomatiseerd. Oogsten, zaaien, wieden en spuiten, het gebeurt tegenwoordig allemaal met machines. Het aantal boeren neemt daardoor zienderogen af. Fresco juicht dat toe: 'Dat zware werk op het land moet eruit. Voor de meeste boeren is het leven hard. Daarom willen kinderen geen boer meer worden.' Robots en machines kunnen het werk overnemen. 'Is het zo erg als tomaten in de toekomst niet meer door zachte meisjeshanden worden geplukt, maar door de grijparmen van een robot?'

5 Dierenwelzijn

De grootste uitdaging van de toekomst in de landbouw is hoe we omgaan met dieren, aldus Fresco. 'We zijn dol op vlees. Tegelijk groeit het idee dat we die industriële productie van vlees niet meer willen. Beelden van megastallen zijn een naar gezicht.' Fresco hoopt op een toekomst waarin dieren 'zo diervriendelijk mogelijk' worden gehouden. 'En waarin het lijden van dieren niet meer van deze tijd zal zijn.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden