Een dodelijk rotdeeltje gaat er eindelijk aan

Goed nieuws voor de Derde Wereld: er komen twee vaccins op de markt tegen het vaak fatale rotavirus...

Het gaat er nu toch echt van komen, verzuchten tweeinfectie-artsen van de Amerikaanse overheid in hun begeleidendcommentaar deze week in The New Engeland Journal of Medicine(NEJM). Twee vaccins tegen het beruchte rotavirus zijn geschiktvoor massale introductie, blijkt uit twee studies in datAmerikaanse medische tijdschrift.

Eenderde van alle ziekenhuisopnamen in derdewereldlanden isvolgens de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) toe te schrijvenaan besmetting met het rotavirus. In die landen overlijdenjaarlijks naar schatting een half miljoen kinderen onder de vijfjaar aan een rota-besmetting. In vooral overbevolkte Aziatischelanden als India en Bangladesh, maar ook in Afrikaanse enZuid-Amerikaanse landen.

In westerse landen sterven nog eens een kleine honderdduizendbesmette baby's en peuters in het ziekenhuis. Als gevolg vanuitdroging, na waterige diarree en vaak na veelvuldig overgeven.Het rotavirus is bovendien wereldwijd verantwoordelijk voor 25miljoen artsbezoeken en twee miljoen ziekenhuisopnamen, hebbenstatistici van de WHO berekend. De kostenpost loopt in demiljarden.

Zeventig nanometer groot zijn rotavirusdeeltjes, ze hebben devorm van een wagenwiel. Er is een geavanceerdeelektronenmicroscoop nodig om ze een beetje te kunnen zien. Hetvirus is echter extreem besmettelijk. Het slaat meestal toe inde winter. Virusdeeltjes laten zich moeilijk bestrijden. Zelfsonder redelijk hygiënische omstandigheden weten ze zich tehandhaven. Dagen achtereen kan het virus overleven op eenhandvat van een deur of een waterkraan om vervolgens toe teslaan.

Handen wassen is niet voldoende om besmetting en verdereoverdracht via het speeksel of de ontlasting tegen te gaan. Hetvirus veroorzaakt maag- en darminfecties, meestal bij (gevoelige)kinderen onder twee jaar. Daarna nestelt het zich in de dunnedarm. Daar legt het virus een deel van de darmfunctie plat,waardoor het lichaam minder water, koolhydraten en essentiëlemineralen als natrium opneemt en vasthoudt.

Meestal geeft dit slechts enig lichamelijk ongemak, dat eenkleine twee weken kan aanhouden. Maar vooral in derdewereldlandenkan een besmetting funeste gevolgen hebben, zegt kinderarts NicoHartwig van het Erasmus Medisch Centrum/Sophia-kinderziekenhuisin Rotterdam.

Hartwig: 'Kinderen daar zijn vaak ondervoed en hebben eengebrek aan vitamine A. Ze zijn verzwakt. Dat maakt ze ergkwetsbaar voor het besmettelijke rotavirus.'

Toediening van een zout- en glucose-oplossing, soms via eeninfuus, is de enige remedie, om verliezen via diarree tecompenseren. Kinderen herstellen vaak binnen enkele dagen.

Bijwerkingen

In 1998 is in de VS een eerste vaccin tegen het rotavirus opde markt gebracht, het RotaShield-vaccin. Een jaar na deintroductie heeft de Amerikaanse vaccinproducent Wyeth dat oralemiddel weer uit de handel genomen, vanwege ernstige bijwerkingen.Gevaccineerde kinderen liepen een vijf maal hogere kans op eenfatale darmafsluiting, drie tot zeven dagen na de eerste (orale)vaccinatie.

Dat is in feite een iets verhoogd risico ten opzichte van decontrolegroep van Amerikaanse kinderen. Maar een laag risico invergelijking met niet-gevaccineerde kinderen inderdewereldlanden, zeggen infectiedeskundigen nu.

Producent Wyeth doet sindsdien geen onderzoek meer aan eennieuw rotavaccin. Hervatting ligt ook niet in de rede, zegtWyeth.

Enkele andere farmaceuten zijn er de afgelopen jaren wel volingegaan, deels met geld van WHO en filantropische fondsen vanonder andere miljardair Bill Gates van softwareproducentMicrosoft.

Twee hebben met publicaties deze week in het vakblad NEJMgrootschalige onderzoeken succesvol afgesloten. GlaxoSmithKline(GSK) met zijn Rotarix-vaccin en een consortium van Merck en hetFranse Sanofi Pasteur/MSD met het RotaTeq-vaccin.

Bij elk van de onderzoeken waren meer dan zestigduizendzuigelingen betrokken. De helft kreeg het vaccin, de andere helfteen neppoeder. GSK deed zijn onderzoek in Latijns Amerika enFinland, Sanofi in elf landen, wat meer verspreid over de wereld:Finland, Zweden, Duitsland, Italië, België, VS, Taiwan en vierLatijns-Amerikaanse landen als Costa Rica en Guatemala.

Uit de twee onderzoeken blijkt dat beide vaccins uitstekendebescherming bieden. Ze reduceren het aantal ziekenhuisopnamen met85 tot 100 procent, afhankelijk van de ernst van de maag- endarmstoornissen. En als er diarree optreedt, dan is die bijgevaccineerden veel minder ernstig. Bovendien deden zich in devaccinatie-groep niet meer ernstige darmafsluitingen voor dan inde controlegroep van neppoederslikkers.

Het rotavirus kent diverse gedaantes, afhankelijk van de regioin de wereld. Het vaccin van Sanofi werkt tegen vijfverschillende gedaantes, goed voor meer dan 90 procent van allebesmettingen op de wereld. Dat RotaTeq-vaccin behaalt diemaximale bescherming na drie orale vaccinaties, het slikken vaneen poeder met een tussenpoos van tien weken.

Het vaccin is gebaseerd op een relatief onschuldig rotavirusdat bij runderen wordt aangetroffen. In een 'reageerbuis' zijn op de buitenkant daarvan menselijke eiwitten gezet die immuniteitopwekken tegen de vier meest voorkomende virusdeeltjes bij demens.

Het vaccin van concurrent GSK biedt bescherming tegen éénviruspartikel. Het virus is gebaseerd op het meest voorkomendemenselijke rotavirus in de wereld, met code-aanduiding G1(P8).Het GSK-Rotarix-vaccin beschermt tegen driekwart van allerotavirussen. Er kan worden volstaan met twee (orale)toedieningen: in de eerste zes tot dertien weken na de geboorte,en nog eens een kleine twee maanden later.

Registratie

Het Rotarix-vaccin is in juli officieel geregistreerd inMexico en daar sindsdien op de markt. GSK heeft inmiddelsregistratie aangevraagd in 75 landen. In twaalf landen is ertoestemming voor marktintroductie. In enkele Latijns-Amerikaanselanden, en verder op de Filipijnen en in Singapore, als eersteAziatische landen. Het is de registratie-strategie van GSK, zegteen woordvoerder, om vaccins eerst aan te bieden in landen waarze het meeste nodig zijn.

Recentelijk is ook bij de Europese autoriteiten een aanvraagingediend. Een positief advies is half december afgegeven. GSKverwacht dat het vaccin in Europa in eind mei 2006 beschikbaarkomt.

Concurrent Sanofi Pasteur kiest een iets andere route, defarmaceut heeft vorig jaar registratie aangevraagd bij zowel deAmerikaanse als Europese autoriteiten. De vaccinproducentverwacht halverwege dit jaar toestemming voor marktintroductie.Daarna zal registratie in andere (ontwikkelingslanden) wordenaangevraagd.

De noodzaak voor vaccinatie tegen het rotavirus is hetnijpendst in derdewereldlanden, zegt kinderarts Hartwig. InNederland worden jaarlijks 1500 tot 3500 kinderen onder vijf jaarmet een rotavirusbesmetting in het ziekenhuis opgenomen. Enkeletientallen daarvan overlijden.

Opname van een rotavirusvaccin in het Rijks VaccinatieProgramma (RVP) hier heeft geen prioriteit, vindt Hartwig. Hijziet zich daarbij gesteund door een recente studie van hetRijksinstituut voor de Volksgezondheid (RIVM).

Er zijn vaccins die kosteneffectiever zijn en die eerder inaanmerking komen, zegt Hartwig. Vanaf 1 april wordt een vaccintegen pneumokokken geïntroduceerd. Ook een vaccin tegenwaterpokken heeft in Nederland een hogere prioriteit danintroductie van een vaccin tegen het rotavirus. Hartwig: 'Zo'nvaccin is hier zinvol voor een kleine groep kinderen bijvoorbeelddie gaan emigreren naar tropische risicolanden, of voor kleinekinderen in tehuizen vanwege de hoge bemettingsgraad.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden