Duizenden inwoners Gisenyi in Rwanda op de vlucht voor mortiergranaten Leger Rwanda trekt Zaïrese stad Goma binnen; Oorlog in Oost-Zaïre

Het leger van Rwanda is vrijdag de Oost-Zaïrese stad Goma binnengetrokken, melden hulpverleners ter plekke. Het Zaïrese regeringsleger, dat in twee weken tijd een langgerekte strook grondgebied langs de grens met Rwanda en Burundi moest prijsgeven aan Tutsi-rebellen, beschoot gisteren de Rwandese grensplaatsen Gisenyi en Cyangugu met mortiergranaten....

FRED DE VRIES

Van onze verslaggever

Fred de Vries

KIGALI

De radio kraakt hevig, maar de boodschap is duidelijk: vrijdagmiddag om één uur krijgt het kantoor van Artsen zonder Grenzen in de Rwandese hoofdstad Kigali te horen dat alle onbegeleide kinderen en niet-essentiële staf uit de Rwandese grensplaats Gisenyi moeten worden geëvacueerd. Eerder waren al zo'n 15 duizend Zaïrese vluchtelingen verplaatst.

Kort daarop volgt het nieuws dat er rond Gisenyi hevig wordt gevochten tussen de legers van beide landen. Zaïre bestookte de stad met mortiergranaten. Daarbij zouden minstens vijf mensen zijn gedood. Het Rwandese leger beantwoordde het vuur met artilleriegeschut op de stad Goma aan de andere kant van de grens. Duizenden mensen ontvluchtten Gisenyi vrijdagmiddag.

Gisenyi en Goma liggen aan weerszijde van de grens tussen Rwanda en Oost-Zaïre, waar al weken strijd wordt geleverd. Goma is de laatste stad in de twee Kivu-provincies die nog in handen is van het Zaïrese leger. Donderdag maakten de door het Rwandese leger gesteunde Banyamulenge-Tutsi's bekend dat zij het iets zuidelijker gelegen Bukavu hadden ingenomen. Ze bezwoeren dat Goma binnen twee dagen zou volgen. Inmiddels zeggen ze het vliegveld in handen te hebben. Zaïre ontkent dit. In de stad zelf wordt hevig gevochten.

Pogingen om de staf van Artsen Zonder Grenzen in Goma, waaronder een Nederlander, te evacueren zijn mislukt. 'Donderdag konden ze hun huis niet uit vanwege plunderende soldaten', zei woordvoerster Carol Devine. 'Nu zitten ze op het terrein van de VN-vluchtelingenorganisatie. We hebben vernomen dat het gebouw in de vuurlinie ligt. We hebben vrijdag om één uur 's middags voor het laatst radiocontact met hen gehad. Daarna bleef het stil.'

Goma is het administratieve centrum voor de hulp aan de Hutu-vluchtelingen in Oost-Zaïre. De hulporganisaties zijn onder meer verantwoordelijk voor de ruim 400 duizend mensen in het Mugunga-kamp, dat zich dankzij de aanwas van de laatste dagen het grootste ter wereld mag noemen. Er zou nog voor vijf dagen eten zijn. Over het lot van honderdduizenden andere vluchtelingen, die zich meer landinwaarts zouden bevinden, is nog altijd niets bekend.

De gevechten van vrijdag bij Gisenyi kwamen niet onverwacht. Verscheidene bronnen meldden donderdag al dat zich een groot aantal gewapende strijders hadden verzameld aan de Zaïrese kant van de grens. 'Zij zijn geheel naakt', werd daar verbouweerd aan toegevoegd.

Deze naakte strijders zijn hoogst waarschijnlijk geen soldaten van het Zaïrese regeringsleger, maar Rwandese Hutu's, ex-leden van het in 1994 verdreven Rwandese leger en de Hutu-milities van Interahamwe. Of zij en het Zaïrese leger in Goma inmiddels de beloofde steun hebben gekregen van de elitetroepen van de presidentiële garde was vrijdagmiddag nog onduidelijk. Wel meldden bronnen in de buurt van Gisenyi dat Rwandese elitetroepen zich in het Noord-Westen van het land hadden verzameld. En volgens diplomaten waren Rwandese commando's diep in Goma geïnfiltreerd.

Inmiddels spreekt men in Oost-Afrika over een 'regionale oorlog'. Zaïre dreigde gisteren alle diplomatieke betrekkingen te verbreken met Rwanda, maar ook met Burundi en Uganda. Zaïre beschuldigde de drie buurlanden ervan gezamelijk strijd te voeren tegen het regime van president Mobutu Sese Seko. De kans op een snelle vreedzame oplossing lijkt kleiner dan ooit. De regionale top die gepland stond voor vandaag, is voorlopig uitgesteld tot 5 november.

Dat Rwanda de Banyamulenge-Tutsi's heeft gesteund, heeft het land inmiddels erkend. Dat Burundi baat heeft bij de Tutsi-opmars in Zaïre, staat buiten kijf. Sinds het Banyamulenge-offensief zijn de activiteiten van de Burundese Hutu-rebellen duidelijk afgenomen.

Maar bewijzen voor Burundi's deelname aan het conflict ontbreken. 'Waarom zouden wij elders een oorlog voeren als we het zelf zo moeilijk hebben', zei de Burundese leider Pierre Buyoya gisteravond in een radio-interview.

Ook voor Ugandese betrokkenheid ontbreken bewijzen. Donderdag beweerde Zaïre dat het Ugandese leger zijn Rwandese collega's steunde. Bovendien zouden de Rwandese commando's vanuit Uganda Zaïre zijn binnengedrongen. 'De Zaïrese leiders proberen een intern conflict op te blazen tot een externe oorlog', zei de Ugandese vice-president Eriya Kategaya kwaad.

De banden tussen de strijdkrachten van Uganda en Rwanda zijn evenwel zeer hecht. In 1990 begonnen Rwandese rebellen vanaf Ugandees grondgebied hun guerrilla-strijd die hen vier jaar later aan de macht zou helpen. Eerder hadden zij op hun beurt de Ugandese president Yoweri Museveni aan de macht geholpen.

In de Rwandese hoofdstad Kigali, op twee uur rijden van Gisenyi, begint de bevolking zich intussen steeds meer zorgen te maken over de oorlog in het westen van het land, zeker nadat Zaïre vrijdag voor de derde keer beschietingen op Rwandees grondgebied uitvoerde. 'Misschien is Zaïre toch sterker dan we dachten', zegt een winkelier bezorgd. De toch al niet zo vrolijke straten van Kigali krijgen een nog grimmiger karakter door de auto's vol militairen.

De meer dan een miljoen Hutu-vluchtelingen in het gebied verkeren in een constante staat van paniek, melden de persbureaus. Een medewerker van de VN-organisatie Unhcr beschreef hoe vluchtelingen totaal ontredderd een weg afliepen en lotgenoten passeerden die in tegengestelde richting liepen.

In Kinshasa, de hoofdstad van Zaïre, verklaarde de Zaïrese premier Kengo wa Dondo dat het regeringsleger de steden Bukavu en Uvira weer heeft heroverd op de Tutsi-rebellen. 'Er zijn slechts een paar buitenposten in de provincie Zuid-Kivu in handen van de rebellen', zei hij gisteren in het parlement.

Een Reuter-fotograaf liet vrijdagochtend vanuit Bukavu weten dat de rebellen de Oost-Zaïrese provinciehoofdstad stevig in handen hebben.

Een menigte van enkele honderden demonstranten heeft in Kinshasa winkels van Tutsi's aangevallen en geplunderd. Ook werden tientallen auto's van Tutsi's geplunderd. De Tutsi's van Kinshasa, die in Zaïre behoren tot de meest succesvolle ondernemers van het land, pakken massaal hun spullen en nemen de benen, uit vrees voor een heksenjacht op Tutsi's.

Het parlement van Zaïre besloot donderdagnacht dat de Tutsi's uit het leger, de ambtenarij en uit de door de staat bestuurde ondernemingen moeten worden ontslagen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden