Duitsland heeft lange geschiedenis geheim geld

De praktijk in Duitsland van koffertjes met geheim geld voor politici stamt uit de Koude Oorlog, toen het linkse gevaar moest worden bestreden....

Helmut Kohl: 'Nee, ik heb geen cheques gekregen, de donateurs hebben contant geld naar het Adenauer-Haus gebracht.' Televisie-interviewer: 'Maar dat is toch een ongebruikelijke handelwijze?' Kohl: 'Dat is helemaal niet ongebruikelijk, dat weet U net zo goed als ik.'

Kohl had gelijk met deze uitspraak in het beruchte ZDF-interview in december. In het na-oorlogse Duitsland behoorde het sjouwen met koffertjes met geld tot het dagelijkse werk van partijmedewerkers, vooral die van de CDU.

Al in de jaren '50 bekommerde de oprichter van de CDU en oervader van de Bondsrepubliek, Konrad Adenauer, zich persoonlijk om het geld. Met zijn bankiersvriend Robert Pferdemenges en werkgeversvoorzitter Fritz Berg bedacht hij de 'Staatsbürgerliche Vereinigung'. Aan deze instelling kon het Duitse bedrijfsleven anoniem geld geven, dat het meest ten goede kwam aan de conservatieve partijen CDU en FDP.

Het was de tijd van de Koude Oorlog. Duitsland was een frontstaat, voorbij Marienborn begon het communistische wereldrijk. Bij de conservatieve Duitsers in de politiek en het bedrijfsleven (voor een deel ex-nazi's) was de angst voor links groot. Het anti-communisme fungeerde als ideologisch bindmiddel. Volgens critici was het zelfs een vervanging voor de democratische waarden die de conservatieve Duitsers wezensvreemd waren.

De sociaal-democraten van de SPD stonden bij de conservatieven onder permanente verdenking. Ze moesten koste wat het kost van de macht worden afgehouden. Aangezien het oorlog was, heiligde het doel de middelen. Dus toen het Constitutionele Hof in 1958 het aftrekken van de belastingen van grote partijdonaties verbood, gingen de christen-democraten gewoon door met hun praktijk, maar dan ondergronds. Partijmedewerkers van CDU en FDP gingen regelmatig naar Liechtenstein om contant geld op te halen.

Door de nauwe contacten met het bedrijfsleven tijdens de wederopbouw na de Tweede Wereldoorlog werd de CDU tot de staatspartij van West-Duitsland. Onder christen-democratische leiding ontstond de corporatistische vervlechting van overheid, banken, bedrijven en vakbonden die tegenwoordig wel wordt aangeduid als de 'Deutschland AG'. Zelfs in de oppositie werd de CDU geen normale partij. Tussen 1969 en 1980 ontving zij via Liechtenstein 214 miljoen mark.

Duitsland veranderde intussen wel, vooral door de culturele revolutie van de jaren zestig. Kritische beschouwing van de connecties tussen bedrijfsleven en politiek leidde in de jaren tachtig tot de Flick-affaire.

Het hele financieringssysteem van de CDU kwam bloot te liggen. Ministers traden af, managers kwamen in het gevang terecht. Helmut Kohl, toen al bondskanselier, wist zich alleen te redden door voor een enquêtecommissie een 'black-out' te krijgen.

De CDU heeft niets van dit schandaal geleerd. De wetten op partijdonaties werden verscherpt. Maar de penningmeesters namen de overgebleven miljoenen van de oude geheime rekeningen en brachten ze over naar nieuwe. Net als in 1958 gingen ze liever ondergronds, dan van de geldstroom af te zien.

Een 'oorlogskas', noemden de Hessische christen-democraten hun geheime geldvoorraad. Helmut Kohl rechtvaardigde zijn gebruik van geheime donaties in Oost-Duitsland met de woorden: 'We stonden in de nieuwe deelstaten in die tijd met onze rug tegen de muur.'

Ook al was de CDU al jaren oppermachtig, de christen-democraten bleven de politieke competitie definiëren in oorlogstermen. En wie oorlog voert, kan niet teveel scrupules hebben. Hij mag liegen en manipuleren als dat de rechtvaardige zaak dient.

Sommige critici grijpen verder terug dan de jaren '50 om deze mentaliteit te verklaren. Ze wijzen erop dat het Duitse conservatisme nooit uitsluitend heeft vertrouwd op de openlijke strijd met democratische tegenstanders. Bismarck hield er in de negentiende eeuw al geheime fondsen op na, waarmee hij perscampagnes financierde tegen katholieken, socialisten en andere 'Rijksvijanden'.

Deze houding zullen de Duitse conservatieven nu eindelijk moeten laten varen. Want de ontmaskering van de CDU nu is veel ingrijpender dan tijdens de Flick-affaire. Kohl is politiek gevormd in de Koude Oorlog. Hij onderhield als jonge politicus in Rijnland-Palts al zeer innige betrekkingen met het bedrijfsleven. Maar zijn generatie is in diskrediet geraakt en moet nu afscheid nemen.

Tegelijkertijd valt het vlechtwerk van de Deutschland AG uit elkaar onder druk van de mondialisering. Bedrijven moeten flexibeler en efficiënter optreden. De nieuwe christen-democraten zullen het moeten stellen zonder die stabiele intimiteit met het bedrijfsleven, die hun voorgangers tot de vanzelfsprekende machthebbers van de Bonner Republik maakte.

Dat in Duitsland een tijdperk is afgelopen was al duidelijk: De Duitse hereniging, de verhuizing naar Berlijn, de machtsovername door de '68-ers van rood-groen en de deelname aan de Kosovo-oorlog vormen samen een belangrijke caesuur. Maar het CDU-schandaal zou in de toekomst wel eens kunnen worden gezien als het echte, dissonante slotakkoord van de Duitse 'Nachkriegszeit'.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.