Dorp zonder grenzen

In Schengen werd 25 jaar geleden de aanzet gegeven voor het afschaffen van de grenscontroles. Het dorp probeert nu pas de status van historische plek te exploiteren....

En of de binnengrenzen verdwenen zijn. Het autoverkeer suist hier ongehinderd over een tientallen meters hoog viaduct over de Moezel van Luxemburg naar Duitsland en omgekeerd. Ook degene die de brug op rivierniveau neemt, bereikt zonder oponthoud Duitsland. Op de eerste rotonde rechtsaf en ziedaar: welkom in Frankrijk.

En of er nog binnengrenzen zijn. Hier staan auto’s met Duitse en Franse kentekens in de rij voor een plas goedkope benzine. Aan de overkant, in Perl (D), laden Luxemburgers hun kofferbak vol met voordelige waren uit de Aldi, de Lidl en de Norma, en tonen ze zich verbaasd over de verpaupering in Lotharingen als ze Sierck-les-Bains (F) aandoen; dan hebben ze het in het aangeharkte Miselerland toch beter.

Hier is Schengen. Een anoniem ogend dorpje van wijnboeren in de uiterste zuidoosthoek van het groothertogdom, met strak gepleisterde huizen aan onkruidvrije stoepen op een kluitje tussen de Moezel en heuvels vol ranken met riesling, pinot blanc en auxerrois. Maar de faam is wereldwijd dankzij het verdrag over het afschaffen van de grenscontroles, 25 jaar geleden hier ondertekend door de Benelux, Duitsland en Frankrijk. Sindsdien is ‘Schengen’ uitgegroeid tot een symbool van een verenigd Europa, een magneet waar migranten uit alle windstreken wel naar toe willen, een synoniem voor bewegingsvrijheid. Later volgde een negatieve connotatie: dit is ook Fort Europa.

De werkelijkheid buiten het verdrag zag er tot voor kort zo uit: ruim 500 inwoners, twee cafés, een Chinees restaurant, elf benzinestations en drie metalen platen in roestkleur op de Moezeloever als enige herinnering aan de bezegeling van toen. Zelfs voor staatkundig geïnteresseerden was het een fotostop, hooguit.

Maar sinds dit jaar is het in Schengen dankzij het jubileum ook buiten fust en fles beginnen te gisten: aan weerszijden van de oprit naar de brug is een promenade aangelegd, met een prominentere plek voor de platen, een in hout en glas opgetrokken informatiecentrum en aanpalend cafetaria, een zuil met sterren voor alle aangesloten landen (de teller staat op 25) en een stuk van de Berlijnse Muur. De staat betaalde. Vlakbij is ook nog eens een voormalig klooster omgebouwd tot viersterrenhotel Château de Schengen. Er wordt al gedacht aan een wervingscampagne: Schengen, het bekendste dorp ter wereld.

De voor de hand liggende vraag is waarom het zo lang duurde. Volgens Roger Weber, elf jaar burgemeester, drong de reikwijdte van de bijeenkomst op 14 juni 1985, aan boord van de rondvaartboot Princesse Marie-Astrid, pas tot de Schengenaars door toen de slagbomen daadwerkelijk verdwenen en er – nog weer later – auto’s met Oost-Europese kentekens in het dorp verschenen. ‘Ik kan me nog herinneren dat ik die dag er nog voorbij ben gereden. Het leek me niet dat er iets bijzonders aan de hand was.’ Nu ploffen de uitnodigingen voor grensoverschrijdende evenementen om de haverklap bij hem op de deurmat. ‘Ik was pas nog in China, op de Wereldexpo. Dan sta ik naast de burgemeester van Shanghai, een miljoenenstad.’

Het was zelfs voor de hoofdrolspelers niet eenvoudig het zetten van de handtekeningen in de warme en te kleine salon op waarde te schatten. Het was een zaak van bestuurders uit de tweede rang. Het waren de staatssecretarissen van buitenlandse en Europese zaken; voor Nederland was Wim van Eekelen aanwezig.

Toen iedereen zijn handtekening had gezet, verklaarde collega en gastheer Robert Goebbels – Luxemburg was destijds voorzitter van het Beneluxverband – dat in Schengen geschiedenis was geschreven. De anderen schoten hartelijk in de lach.

De Fransen hadden eerder nog geprobeerd Goebbels ertoe te bewegen een grotere stad uit te kiezen – Schengen, dat is een nietige plek en niet uit te spreken. De Luxemburgers kwamen met een alternatief. Ober Schlindermanderscheid, is dat wat? Toen was de keus snel gemaakt. Maar de Princesse Marie-Astrid van toen vaart inmiddels bij Regensburg; niemand die bij verkoop de vinger opstak.

De misverstanden bleven. De Franse president François Mitterrand, de motor achter het schrappen van de controles, had het ooit over ‘dat dorpje bij de Nederlandse grens’. Bezoekers van ver zien de burgemeester wel eens aan voor de baas van Europa. Autoriteiten in Slowakije vroegen Weber, daar te gast bij de viering van de scheiding met Tsjechië, naar het inwonertal van zijn Schengen. ‘536’, antwoordde hij. ‘Aha, iets groter dan Bratislava. Daar wonen er 500 duizend’, was de reactie. Dat een duizendvoud in Schengen ontbrak, stuitte op ongeloof.

De loop begint er wel wat in te komen. Het informatiecentrum met attributen als douanepetjes, smokkelwaar, uitleg over Schengens geschiedenis en getuigenissen van bestuurders trok al enkele duizenden belangstellenden. Opvarenden van rondvaartboten en inzittenden van touringcars poseren bij het monument. Fietsers op het Moezelpad knijpen er in de remmen.

Het bekendste dorp ter wereld? De stamgasten van café Oudil staren wat gereserveerd in hun glazen Bofferding. Veel levert de aandacht niet op. Blijft de drukte wel, als het feestgedruis rondom het jubileum is stilgevallen? De Portugese Christine da Silva, uitbaatster: ‘Het maakt ons niet veel uit. Veel verder dan de promenade komen ze toch niet, de toeristen.’

Inmiddels heeft Weber de smaak van de vaart der volkeren te pakken. Hij hoopt op de komst van een bestuurlijk en administratief centrum voor de grootregio: Lotharingen, Saarland, Rheinland Pfalz, Luxemburg en een stukje Wallonië. Om te kunnen voldoen aan de vraag naar congressen en seminars op deze historische plek is alvast ruimte voor een vijfsterrenhotel in het Europaëscht Wënzerduerf gereserveerd. De grens in Schengen lijkt inderdaad definitief uit het zicht geraakt.

Graaien uit een stapeltje voorns
Voor veel bewoners van de Moezelstreek staan ze voor het ultieme zomergevoel: gefrituurde riviervisjes. Bij voorkeur te eten met groot gezelschap op een zonnig terras, citroenpartjes onder handbereik, een glas met fruitige, lichtzure Elbling voor de dorst en dan maar graaien uit het stapeltje Rotaugen, met z’n allen, met de vingers.

De verorbermethode: eerst de kop van het voorntje af breken en dan het vlees met enig beleid van de middengraat knagen. De smaak is weinig uitgesproken, licht zoutig. In de frituur zijn de overige graten in de hitte van 180 graden verpulverd. Ze kraken als chips tussen de tanden.

Publiek geheim: de visjes op het bord komen niet uit de Moezel. De exemplaren daar zouden daar wat muffig smaken. De Rotaugen worden aangevoerd vanuit de omgeving van Kassel en Brandenburg.

In het restaurant geldt een prijs tussen de 18 en 21 euro voor zes tot zeven exemplaren als redelijk. Thuis worden de visjes wegens geuroverlast nog maar nauwelijks bereid.

Fietsen
Aan beide zijden van de Moezel wordt het fietsen gepropageerd. Langs de rivier lopen gescheiden paden met nauwelijks hoogteverschillen. In Luxemburg zijn er twaalf stations met huurfietsen voor 7 euro per uur. In Saarland valt de uitstekende bewegwijzering voor fietsers op. Probeer af en toe de rivier te verlaten. Klimmetjes uit het dal kunnen even pittig zijn, maar het zijn niet de kuitenbijters van de Ardennen. De beloning: uitzicht en stille kronkelweggetjes langs open veld en door dicht bos.

Esplanade
Remich bezit een echte esplanade langs de Moezel, waar terrassen van cafés en restaurants zich aaneen rijgen. Daarachter gaan pleinen en steegjes schuil. Aanlegplaats van rondvaartboten. Er is een wijnmuseum, maar daar zijn er meer van in deze streek.

Thermale baden
Dat Mondorf-les-Bains zowaar enige grandeur uitstraalt heeft vooral te maken met de aanwezigheid van thermale baden. Aan de baden grenst een park van 40 hectare. Het stadje heeft ook een casino. De meeste bekendheid heeft het nu als de woonplaats van wielerbroertjes Frank en Andy Schleck.

Kasteel en villa
Over de grens wordt Sierck-les-Bains (F) gedomineerd door het 15de-eeuwse kasteel van de hertogen van Lorraine, aan de voet ervan lopen smalle steegjes waar het een beetje naar riool ruikt. Bij Borg (D) is op basis van opgravingen een Romeinse villa gereconstrueerd. Met poortgebouw, herenhuis, woonvertrekken, keuken en badhuis.

De geest wil nog niet in de wijnfles
Wijnboer Henri Ruppert uit Schengen denkt niet in grenzen. Hoog torent zijn splinternieuwe onderkomen – huis, kelder en proeverij – op een heuvel boven het dorp uit. 2,5 miljoen euro kostte het domein. De bestanddelen zijn hout, glas en gewassen beton, de handelsmerken van de Luxemburgse architect François Valentiny. Deze laat na een internationale carrière nu vooral zijn bouwsels na in de omgeving van zijn geboortedorp Remerschen, dat bij Schengen hoort. Er komen inmiddels architectuurliefhebbers op Rupperts bedrijf af.

Afgezien van het gebouw, staat ook het navolgende product voor zijn grenzenloze gedachten. Ruppert schenkt de mousserende L’esprit de Schengen in, gemaakt volgens de méthode traditionelle.

Het recept: overwegend pinot blanc, aangevuld met pinot noir, riesling en auxerrois. Een krachtige notensmaak is het resultaat. Dat het aandeel in het assortiment gestaag stijgt, hangt niet alleen samen met de kwaliteit. ‘Toeristen nemen graag juist deze fles als souvenir mee.’

Maar Ruppert moet toegeven dat de vlag nog niet de lading dekt. Hij haalt de druiven uit zijn arealen in zijn achtertuin en Frankrijk. Pogingen ook in Duitsland terrein te verwerven om het grensoverschrijdende karakter te vervolmaken, zijn tot dusver stukgelopen op lokale wetgeving. De geest van Schengen laat zich nog niet in een wijnfles vangen.

SLAPEN
De nonnen van de congregatie van Sint Elisabeth konden er in retraite gaan, de bewoners van Schengen zagen ze dan in hun witte of blauwe habijt door het parkje evenwijdig aan de Moezel lopen, tussen de coniferen, appelbomen en eiken, of in de barokke voortuin met buxus en lage heggen. Soms verbleven er weeskinderen, onder toeziend oog van de zusters.

Maar vorig jaar kreeg Marcel Goeres een telefoontje van de orde. Wilde de directeur van een hotel- en restaurantketen in Luxemburg-Stad eens komen praten over de toekomst van het monumentale pand? De gelederen van de nonnen dunden steeds verder uit, een poging zelf een hotel te beginnen was mislukt en het onderhoud van het gebouw en de tuin was niet meer op te brengen.

Misschien nog wel meer dan de nieuwe promenade met het informatiecentrum en gedenktekens belichaamt het tot viersterren accommodatie opgekalefaterde château van Schengen het opveren van het dorp. De Goeresgroep investeerde 1,2 miljoen euro, vooral in aankleding en inrichting van de ruim dertig kamers.

Het hotel opende afgelopen april, ruim zeven maanden nadat de laatste nonnen waren vertrokken. Het pand is niet gekocht, de hoteliers betalen een huur aan de congregatie.

Het is een plek met een lange geschiedenis. Vanaf 1390 stond hier een waterburcht. In 1793 kwam die in het bezit van de rijke Belgische familie Collart. Twee van de drie torens werden gesloopt – uit die stenen is het huidige château opgetrokken. Vlak voor het begin van de Tweede Wereldoorlog kwam het in eigendom van de nonnen.

Bij de transformatie tot hotel was volgens Goeres het streven het verleden ‘met respect’ tegemoet te treden. De grootte van de kamers bleef ongewijzigd, op de wanden wekken schilderingen in trompe-l’oeil de indruk van bekleding, het meubilair oogt traditioneel maar is nieuw. Blikvanger is de grote houten trap in het hart van het hoofdgebouw. Origineel, bezweert het management.

Waarom gelooft Goeres dat er een markt is voor overnachtingen in Schengen? ‘Ik was op vakantie in Thailand. Ik was op een plek waar je zowel Vietnam als Cambodja kunt zien. Er was eigenlijk niks, maar toch was ik onder de indruk. Als je op de bovenste verdieping van dit hotel uit het raam kijkt, zie je zowel Frankrijk als Duitsland. Zo’n drielandenpunt, daar gaat altijd iets magisch van uit.’

Wat ook helpt: Victor Hugo, schrijver, dichter en destijds balling, verbleef er een dag in 1871, op uitnodiging van de Collarts. Hij schilderde er de nog overgebleven toren. Het werk hangt nu in het Nationaal Museum in Luxemburg-stad. Op de schaal van Schengen zijn dat feiten die wegen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden