postuum

Documentairemaker Heddy Honigmann (1951-2022) kon als geen ander haar personages laten opbloeien

Haar prikkelende, originele vragen maakten inherent deel uit van haar werk. Over haar onderwerpen zei ze zelf: ‘Het zijn altijd lieve mensen die geloven in wat ze vertellen.’

Berend Jan Bockting
Documentairemaker Heddy Honigmann in 2019.  Beeld Erik Smits
Documentairemaker Heddy Honigmann in 2019.Beeld Erik Smits

Met het overlijden van Heddy Honigmann (70) is de internationale documentairewereld zaterdag een maker met een unieke en opgewekte blik op de mens verloren. Ze dwong dankzij haar tomeloze nieuwsgierigheid en optimistische inborst een vanzelfsprekende openhartigheid af bij de mensen in haar werk. Of het nu ging om taxichauffeurs in Lima, muzikanten in de metro van Parijs, Nederlandse oorlogsveteranen, leden van het Concertgebouworkest, baasjes van geleidehonden of uitzonderlijk kwieke 100-plussers: wie voor de camera van Honigmann verscheen, bloeide op tot de beste versie van zichzelf.

Ze was persoonlijk zeer aanwezig in haar films, zij het tot haar fraaie afscheidsfilm No hay camino (2021) steevast achter de camera, in plaats van ervoor. Haar prikkelende, originele en soms ogenschijnlijk absurde vragen maakten inherent deel uit van haar werk. Ze smeedden ter plekke een band tussen Honigmann en haar onderwerp – en daarmee tussen haar geïnterviewden en de kijker.

Geleidehond Mister

Per film zijn wel honderdduizend vragen te stellen, zei ze vorig jaar in een podcast van de Amsterdamse bioscoop Het Ketelhuis. Geregeld kwamen de vragen ter plekke in haar op. Denk aan de gouden scène in geleidehondendocumentaire Buddy (2018), waarin een oorlogsveteraan ondanks subtiel aandringen van Honigmann niet over zijn trauma kan vertellen. Dan stelt ze zo’n kenmerkende, buiten de hokjes kleurende vraag: heeft hij zijn traumatische ervaringen wel met zijn hulphond Mister gedeeld? Ja, zegt de veteraan: Mister vertelt niks door.

‘Authentiek nieuwsgierig’, noemde ze zichzelf eens in de Volkskrant. Dat was in haar ogen de belangrijkste voorwaarde om mensen uitspraken te ontlokken die je juist niet verwacht. En het was de eigenschap die ze eigenlijk te weinig terugzag bij collega-filmers. ‘70 procent van de documentairemakers is niet nieuwsgierig naar de persoon die ze filmen. Die zijn bezig met een onderwerp. Die weten het al voordat het gezegd is.’

Erotische poëzie

Haar levenslustige toon was overigens evengoed het gevolg van hard werken. Precies weten wat je wel en niet wilt. Of werken vanuit een briljant idee, zoals in haar in Rio de Janeiro gesitueerde film O amor natural (1996), waarin ze gewone Brazilianen de erotische poëzie van Carlos Drummond de Andrade laat voordragen.

Haar personages deelden een belangrijke eigenschap: ‘Het zijn altijd lieve mensen die geloven in wat ze vertellen’, zei ze tegen de VPRO. Verbinding leggen met mensen die ze niet mocht, lukte haar niet. Dit was waarschijnlijk een reactie op het dominante en soms wrede gedrag van haar vader in haar jeugd, wist ze.

Honigmann werd geboren in Lima als kind van Joodse immigranten. Haar Poolse opa voelde in de jaren dertig de oorlog aankomen, kon als veehandelaar aan de slag in Peru en liet zijn familie overkomen, een maand voor Hitler Polen binnenviel. Haar Oostenrijkse vader vocht kortstondig voor het Rode Leger, werd gevangengezet in concentratiekamp Mauthausen en ontsnapte via een tunnel. Ook hij belandde in Lima.

Woede en machtsvertoon

Haar ouders ontmoetten elkaar bij het amateurtoneel in Peru; zij actrice in spe, hij decorbouwer, later cartoonist. De oorlog had hem gebroken, bleek tijdens Honigmanns jeugd. Veel later, na het lezen van Primo Levi’s kampgetuigenis Is dit een mens, begreep ze zijn toenmalige ongereguleerde uitbarstingen van woede en machtsvertoon.

Honigmann emigreerde in 1973 van Peru naar Europa, woonde kort in Israël, Spanje en Frankrijk, studeerde regie en scenario aan het Centro Sperimentale di Cinematografia in Rome, waar ze haar latere echtgenoot ontmoette, wijlen filmmaker Frans van der Staak. Ze trokken naar Nederland – in 1978 kreeg ze de Nederlandse nationaliteit. Samen kregen ze een zoon, Stefan. De vele omzwervingen zouden de diep doorvoelde melancholie in haar werk kunnen verklaren.

Ze regisseerde haar eerste documentaire in 1979, maar maakte in de jaren tachtig eerst naam als fictieregisseur, bijvoorbeeld met de verfilming van de roman Hersenschimmen (1988), waarin ze Bernlefs subjectieve benadering van een Alzheimerpatiënt kundig vertaalt naar intuïtief en zintuiglijk gebruik van flashbacks.

De vijf beste films van Hedy Honigmann volgens de Volkskrant

Metaal en melancholie (1993)
Karakterschets van taxichauffeurs die in Lima proberen het hoofd boven water te houden. Het is de film waarmee ze doorbrak als documentairemaker.

O amor natural (1996)
Oude Brazilianen geven hun erotische herinneringen prijs en lezen erotische gedichten voor van Carlos Drummon de Andrade.

Crazy (1999)
Nederlandse militairen vertellen over VN-missies, met als achtergrond de muzieknummers die hen door de ondraaglijkste momenten heen helpen.

Forever (2006)
Forever behandelt met veel geduld en respect de uiteenlopende mensen die de begraafplaats Père Lachaise in Parijs bezoeken.

100UP (2021)
In 100UP portretteert Honigmann een Zweedse schapenboerin, een Peruaanse arts en nog vijf krasse 100-plussers. Het is een ode aan hun levenskunst.

Honigmann brak in 1994 door met haar rijke taxichauffeursportret Metaal en melancholie, waarin ze via de wonderlijkste verhalen – neem de man die elke dag zijn versnellingspook verwijdert om te voorkomen dat zijn auto wordt gestolen – het idee bevestigde dat de ziel van een stad zich écht leert kennen door bij een taxichauffeur in de wagen te stappen. ‘Het leven is hard, maar mooi’, zegt een van de chauffeurs in haar film. Die zin hing boven haar koelkast.

Ze won later Gouden Kalveren voor Crazy (1999), gestoeld op het vindingrijke uitganspunt om Nederlandse VN-militairen over gruwelijke gebeurtenissen in oorlogsgebieden te laten vertellen via de muziek die ze destijds het liefst draaiden, en Forever (2006), waarvoor ze bezoekers filmde van de Parijse beroemdhedenbegraafplaats Père-Lachaise. Ze werd geëerd met een retrospectief in het Museum of Modern Art in New York (2003), ontving een Living Legend Award op het IDFA (2013) en werd bekroond met de Prins Bernard Cultuurfondsprijs (2016).

Vóór de camera

In 2021 zwaaide ze groots af, met twee documentaires in de bioscopen. Haar vanwege de pandemie uitgestelde ode aan een verzameling hoogbejaarden in 100up en zwanenzang No hay camino, waarin ze zelf voor de camera stapte en terugkeek op haar leven en werk. Ze oogt in die film broos, maar maakt bovenal op fraaie wijze haar werkwijze voor iedereen zichtbaar: ze corrigeert terloops de cameraman als die een verkeerde positie kiest en etaleert in Lima haar vasthoudendheid voor het huis waar ze opgroeide, waar de vrouw bij de deur haar ook na minutenlang aandringen niet binnenlaat.

In Het Parool: ‘Het is me niet gelukt, voor het eerst in mijn leven. Maar nu vind ik het een van de mooiste gesprekjes in de film, juist omdat ik faal.’ In No hay camino maakte Honigmann wereldkundig dat ze ongeneeslijk ziek was. Ze overleed zaterdag in Amsterdam in het bijzijn van geliefden, na een strijd met MS en kanker.

De moeilijkste film

Good Husband, Dear Son (2001) was misschien wel haar moeilijkste film, zei Heddy Honigmann in 2018 in de Volkskrant. ‘Het speelt zich af in een dorpje in de heuvels rond Sarajevo, waar tijdens de burgeroorlog 80 procent van de mannen is vermoord. Ik hoorde vreselijk verdrietige verhalen van hun moeders en vrouwen. Toen moest ik ze uitleggen dat ik geen documentaire kon maken die alleen uit tranen zou bestaan. Ik zei: ‘Als jullie niet ook vertellen hoe leuk jullie mannen en zoons waren, komen ze niet tot leven.’ De vrouwen begrepen me. Allemaal.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden