Diyanet wil moskee en staat gescheiden houden

Misschien zijn ambtenaren overal ter wereld hetzelfde, dus ook in Turkije. Een paar minuten voor vijf gaan de ambtenaren van het ministerie van Godsdienstzaken die de afdeling buitenlandse betrekkingen besturen wat ongerust op hun horloge kijken....

Van onze verslaggever

Henk Müller

ANKARA

Arif Soytürk, hoofddirecteur van de afdeling buitenland, één van de talloze onderafdelingen van het grootste ministerie van Turkije, heeft net uitgelegd hoe zorgvuldig zijn afdeling te werk gaat bij het aanstellen van imams in Nederland. Zijn ministerie gaat over werving en benoeming van imams in het buitenland.

Alleen mannen die vier jaar met succes imam zijn, mogen zich melden. Het ministerie test hen dan op theologische kennis en na screening van hun achtergrond mogen de succesvollen voor vier jaar in het buitenland werken. Dan vraagt Soytürk of hij genoeg informatie heeft verstrekt. Samen met zijn onderdirecteuren vertrekt hij. Een lange rij ambtenaren stroomt naar de bussen.

Diyanet, zoals het ministerie bekend staat, telt 89 duizend ambtenaren, heeft zeventigduizend moskeeën onder zijn beheer en organiseert meer dan vijfduizend cursussen voor jongeren die de Koran uit het hoofd willen leren. Het budget bedraagt ruim een miljard gulden per jaar. In het hoofdkantoor in Ankara werken elfhonderd ambtenaren.

Aan het hoofd staat Mehmet Yilmaz, de hoogste leider van een organisatie die namens de president van de seculiere republiek Turkije de godsdienstzaken in goede banen moet leiden. Een lastige klus in een land waarvan de inwoners vrijwel allemaal moslims zijn.

Yilmaz voelt de hete adem in zijn nek van de aanhangers van premier Erbakans Welzijnspartij, die gesteund door aanhangers in Europa en landen als Libië en Iran, van Turkije een islamitische staat proberen te maken. De illegale Koran-cursussen bloeien als nooit te voren en vooral de islamitische Republiek Iran is volop bezig met (in de ogen van Yilmaz ongewenste) hulp om Turkije tot een nieuw Iran te maken.

Yilmaz blijft ogenschijnlijk laconiek onder het fundamentalistisch geweld. In 1923 bepaalde Turkije dat het moskee en staat van elkaar wilde scheiden. De staat bepaalt sindsdien hoe de officiële islam in Turkije beleefd dient te worden. Diyanet is belast met de uitvoering van die taak. Yilmaz, met links van zijn stoel faxen en een batterij telefoons en rechts een rij Korans: 'Het volk hecht grote waarde aan onze visie. Dit is een instelling met diepe wortels en lange tradities die teruggaan op het Ottomaanse rijk. Onze visie is degelijk. Ik ben niet bang voor de Welzijnspartij. Ik ben benoemd door de raad van ministers en uiteindelijk zet de president zijn handtekening. Er wordt niet veel druk op ons uitgeoefend. We zijn bijna autonoom.'

De Hoge Raad voor Geloofszaken staat Yilmaz bij in zijn werk. Deze raad, waarin de toonaangevende geestelijken van Turkije zitten, is een regelrechte erfgenaam van de geestelijk leiders die tijdens het Ottomaanse rijk religieuze kwesties regelden. Yilmaz zelf geldt als de belangrijkste Turkse geestelijke.

Diyanet wil graag dat de officiële islam in Turkije voorgangers krijgt die de scheiding van kerk en staat met hart en ziel onderschrijven. In de kamer van Yilmaz, in het hoofdgebouw van Diyanet is niet voor niets een prominente plaats ingeruimd voor een portet van Atatürk, de stichter van het seculiere Turkije.

De leider van Diyanet geeft toe dat er de laatste tijd wel erg veel stromingen en organisaties zich bemoeien met de islam in Turkije: 'Ze bedreigen de regering niet. Maar er zijn wel ontwikkelingen die ons verontrusten. Wij willen graag dat de religie goed wordt begrepen. Onze staat heeft behoefte aan goed geïnformeerde mensen die zelf een oordeel kunnen vellen. Sommige stromingen manipuleren mensen. Daarvoor waarschuwen wij de bevolking in onze bladen en op de televisie.'

Het hoofdwartier van Diyanet ligt op een steenworp afstand van de Kocatepe-moskee, het grootste islamitische gebedshuis van Turkije en één van de grootste moskeeën van de wereld. De moskee is hét symbool van Diyanet. Vierentwintigduizend gelovigen kunnen in de betonnen kolos bidden. Onderdeel van het moskeecomplex is een vergadercentrum gebouwd waar jongeren uit Tadjikistan deze middag een bijeenkomst hebben over hun islamitische roots.

Maar de jongeren hebben in de pauze veel meer belangstelling voor wat er zich onder de moskee afspeelt. Want via een zijdeur kunnen de moskeebezoekers afdalen dalen in een giantische supermarkt annex shopping-centrum dat zich onder de hele moskee uitstrekt.

Voor de ambtenaren blijkt de combinatie van gebed en boodschappen doen een uitkomst. 'Het spaart ons erg veel tijd', aldus een onderdirecteur. De jongeren zijn minder tevreden. Diyanet gaf toestemming tot de bouw van het complex, supermarkt en parkeergarage incluis, mits er binnen een straal van honderd meter van de moskee geen alcohol wordt verkocht. De wil van de hoogste geestelijk leider van Turkije blijkt wet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden