Dit moet u weten voordat u zich in het zwartepietendebat mengt

De zwartepietendiscussie is verre van beslecht, sterker nog, de gemoederen lopen alsmaar op. Mocht u zich er nu nog in willen mengen (en u heeft nog even): een overzicht van het tot dusver woedend debat over of Zwarte Piet nu wel of niet verwijst naar slavernij en racisme in acht hapklare brokken.

Beelden van Zwarte Piet in het Sinterklaasmuseum. Beeld anp

Hoe is de discussie dit jaar begonnen?
Dit jaar lijkt het debat heviger dan voorgaande jaren, en dat lijkt te danken aan kunstenaar en activist Quincy Gario. Gario, geboren op Curaçao en opgegroeid op Sint Maarten, strijdt al enkele jaren tegen Zwarte Piet. Hij trok aandacht met de campagne 'Zwarte Piet is racisme'.

Vorig jaar wilde hij al bezwaar maken tegen de Sinterklaasoptocht in Amsterdam, maar de termijn voor het indienen van een bezwaarschrift was toen al verstreken. Zodoende was hij er dit jaar vroeg bij. Het Amsterdams Sinterklaascomité vroeg op 13 augustus een vergunning aan. op 28 augustus plaatste Gario een voorbeeldbezwaarschrift op zijn website en riep mensen op binnen de termijn van zes weken actie te ondernemen tegen de geplande optocht in de hoofdstad.

20 sympathisanten volgden zijn voorbeeld en zodoende vond half oktober een hoorzitting plaats waarin de klagers en de organisatie van het Sinterklaasfeest werden gehoord. De bezwaarschriftencommissie brengt uiterlijk 5 november een niet-bindend advies uit aan burgemeester Van der Laan. De burgemeester heeft al laten weten de 'dialoog te willen aangaan' over de beste invulling van het feest. Ook de feestorganisatie stelde zich constructief op en zei te willen nadenken over aanpassingen, maar daar wel tijd voor nodig te hebben.

Op de hoorzitting kwamen veel media af. Eventuele aanpassingen van hun geliefde Sinterklaasfeest schoot veel Nederlanders in het verkeerde keelgat. Sindsdien is de discussie dagelijkse kost in nieuwsrubrieken, talkshows, krant, radio en internet.

Gario is echter niet de eerste die bezwaar maakt tegen het kinderfeest. In 2003 diende een koepel van de Afrikaanse, Surinaamse en Antilliaanse gemeenschap in Nederland een petitie in bij de Tweede Kamer. De oproep was: 'Dat de Nederlandse staat de sinterklaasviering aan een evaluatie doet onderwerpen maar in ieder geval het zwarte pietelement met onmiddellijke ingang afschaft.' De klacht was ook aangeboden aan de mensenrechtencommissie van de Verenigde Naties.

Een halfgeschminkte Zwarte Piet. Beeld epa

Waar komt die zwarte knecht toch vandaan?
Als geestelijk vader van Zwarte Piet, zoals wij hem vandaag kennen, wordt vaak verwezen naar Jan Schenkman, een Amsterdamse onderwijzer uit de 19de eeuw. In 1850 schreef hij het prentenboekje Sint Nikolaas en zijn knecht, waarin hij de sint uitbeeldde met een zwart 'knechtje' aan zijn zijde.

Kunsthistoricus Elmer Kolfin beweert dat Zwarte Piet in de 19de werd toegevoegd aan het Sinterklaasverhaal. Schenkman moet zich gebaseerd hebben op schilderingen van zwarte kindslaven uit de 17de eeuw, meent Kolfin. Zwarte Piet lijkt zoveel op de negerpages, of slavenbedienden, van eeuwen eerder dat die wel de bron moeten zijn, zegt Kolfin in de Volkskrant.

Maar er is discussie over de precieze oorsprong van Zwarte Piet. Arnold-Jan Scheers, journalist en maker van een documentaire over 'de waarheid achter Sinterklaas', schreef eerder dat Zwarte Piet 'geen Afro, geen creool, geen negerpage, geen etnisch equatoriale Afrikaan, geen Moor en geen slaaf of zelfs geen knecht van Sinterklaas' is. De roetvermomming is volgens hem veel ouder, en Zwarte Piet een hybride wezen.

Schenkman dicht in zijn prentenboek:

Het leeft in den schoorsteen,
Hoor, hoor dat geraas!
Hoe rollen hier de app'len,
't Is vast Sint Niklaas!
Maar neen... 't Is zijn knechtje,
Dat zwart is van kleur;
Want ginds staat de Bisschop,
Voor de opene deur.

En elders:

Daar rijdt hij de stad door,
Op 't prachtigst gekleed;
Zijn knecht draagt de geldkist
O, zie hoe hij zweet.

Prent uit Sint Nikolaas en zijn knecht Beeld dbnl.org
Prent uit Sint Nikolaas en zijn knecht Beeld dbnl.org
roepsportret door Michiel van Musscher uit 1687, met een zwarte bediende achter de diplomaat Thomas van Hees en zijn neven. Om de hals van de bediende zit een metalen band. Beeld Collectie Rijksmuseum

Wat vinden de Verenigde Naties ervan?
Afgelopen weekend werd bekend dat een commissie van de Verenigde Naties onderzoek doet naar Black Pete, ook wel Zwarte Piet, in Nederland. En gisteren zei Verene Shepherd, hoofd van de vierkoppige werkgroep die onderzoek doet naar het vermeende racistische karakter van Zwarte Piet, vast dat Zwarte Piet wat haar betreft een terugkeer naar de slavernij is. In januari stuurden de vier een brief aan Nederland, in juli volgde een antwoord van de VN-ambassadeur in Genève, waarin gesteld staat dat Nederland Zwarte Piet niet op de Unesco-werelderfgoedlijst wil, zoals de werkgroep veronderstelde.

Of de rapporteurs Nederland de komende maanden zullen bezoeken, is onbekend. Bij de Verenigde Naties in Genève wordt de telefoon niet opgenomen en blijven e-mails onbeantwoord. Op een gegeven moment komt er een rapport, zegt VN-deskundige Dick Leurdijk vandaag in de Volkskrant. Hij is voorheen verbonden aan het Clingendael-instituut. 'Dat rapport wordt uitgebracht aan de Hoge Commissaris voor de Mensenrechten of aan de mensenrechtenraad. Dan wordt er wellicht een resolutie aangenomen, die zelfs in de Algemene Vergadering van de VN terecht kan komen.'

Het kan uitdraaien op 'een aanbeveling' aan Nederland te stoppen met het Sinterklaasfeest. Dat is een bescheiden vorm van politieke druk. 'Nederland kan zeggen: bedankt voor de aanbeveling, we nemen er kennis van, maar we doen er niets mee', zegt Leurdijk.

Beeld anp

Wat vindt De Telegraaf?
De grootste krant van Nederland vindt vandaag op de voorpagina dat Shepherd een zeurpiet is, die de roe moet krijgen. En om maar aan te geven dat 'niemand' zich gekwetst voelt door Zwarte Piet, zoals de krant gisteren kopte boven het resultaat van een peiling, nam de krant een televisiejournaal op de website op met een verslaggever verkleed als Zwarte Piet. Kortom: kom je aan Zwarte Piet, dan kom je aan De Telegraaf.

Wat doet Sesamstraat?
De NTR liet onlangs weten niets eenzijdig aan te passen in de uitzendingen rond Sinterklaas, waaronder Sesamstraat en de intocht. Maar: 'als de traditie verandert, veranderen wij mee.' Erik van Muiswinkel, ook wel bekend als hoofdpiet, schreef gisteren al in NRC dat er bij de NTR al een tijd niet meer over 'Zwarte Piet' gesproken wordt, maar over 'Piet'.

Overigens was Sesamstraat, zoals wel vaker, haar tijd ver vooruit. In 1987 zei Gerda het al zat te zijn Pieterbaas genoemd te worden.

Hoe denkt de gemiddelde Nederlander erover?
De Facebookpagina 'Pietitie', ter behoud van 'Nederlands mooiste traditie', werd gisteren opgericht en heeft binnen een dag meer dan een half miljoen likes gekregen. De pagina 'Zwarte Piet is racisme', die sinds 2011 tegen Zwarte Piet strijdt, heeft een kleine 7 duizend volgers.

Zijn er ook cijfers? Wel uit de hoofdstad. Uit onderzoek van de gemeente Amsterdam is in elk geval bekend hoe de gemiddelde Amsterdammer over Zwarte Piet denkt. Het onderzoek uit 2012 was zeer 'representatief', zo blijkt uit de verantwoording: 'We legden Amsterdammers de vraag voor of ze zich door Zwarte Piet gediscrimineerd voelen. Aan het onderzoek deden mensen met een verschillende achtergrond mee, die in te delen is in vier groepen, te weten: donker gekleurd (bestaande uit 140 Surinamers, 71 Antillianen en 86 Ghanezen), niet-westers (bestaande uit 59 Turken, 86 Marokkanen, 71 mensen met een overig niet-westerse achtergrond), westers (waaronder 110 Europeanen, 75 mensen uit Engels sprekende landen) en autochtonen (636 Nederlanders).'

De conclusie: 'Over Zwarte Piet wordt verschillend gedacht.' Ruim een kwart van de Surinaamse Amsterdammers voelde zich gediscrimineerd, zo bleek. Onder Ghanezen was dat slechts 14 procent. 'Autochtone Amsterdammers voelen zich niet gediscrimineerd en ook Amsterdammers met een Turkse en Marokkaanse achtergrond ervaren dat niet.'

En wat voor associaties hebben Amsterdammers bij het woord Zwarte Piet? 'De meeste mensen denken over Zwarte Piet: het is een aardige vent die pepernoten en cadeautjes uitdeelt, is zwart van de schoorsteenroet, de knecht van Sinterklaas (in de zin van hulpje), hij heeft een mooi pak aan, het is erg leuk voor de kinderen en Sinterklaas en hij horen nou eenmaal bij elkaar. Daarentegen heeft een (veel kleiner) deel van de ondervraagden een negatieve associatie bij het woord Zwarte Piet: het is racistisch, stom, discriminerend, gênant, hij stelt een domme man voor, een slaaf van Sinterklaas, een neger.'

Screenshot van de Facebookpagina Pietitie. Beeld Facebook.com/pietitie

Waar is Mark Rutte?
De minister-president werd er naar gevraagd, afgelopen vrijdag tijdens zijn wekelijkse persconferentie na afloop van de Ministerraad. De regering, zei hij toen, gaat zich niet bemoeien met de rol van Zwarte Piet bij de sinterklaasviering. Volgens de premier mag iedereen zelf bepalen welke kleur pieten worden ingezet. 'Maar Zwarte Piet is zwart, daar kunnen we weinig aan veranderen', aldus Rutte.

De Tweede Kamer wil graag in gesprek met VN-rapporteur Sheperd, zei voorzitter Madeleine van Toorenburg gisteren naar aanleiding van de uitspraken van Shepherd. Ze zei gisteren de uitspraken van Shepherd 'een beetje bizar' te vinden.

Hoe lang gaat deze discussie nog duren?

Het is een beetje gokken, maar in elk geval tot 5 december, Pakjesavond. In januari willen verschillende organisaties die door het land intochten van Sinterklaas organiseren in gesprek over Zwarte Piet, en of hij wel of niet een andere kleur moet krijgen. Dominee Henk Leegte, voorzitter van het comité dat de grootste intocht van Nederland in Amsterdam organiseert, ziet er in elk geval geen probleem in het uiterlijk van Zwarte Piet aan te passen. Al zal daar volgend jaar, zo na de zomer, ongetwijfeld discussie over mogelijk blijken.

Reliefprenten van Sinterklaas en Zwarte Piet in het Sinterklaasmuseum. Beeld anp
Mark Rutte (naast Sinterklaas) als staatssecretaris bij een bezoek aan een banketfabriek. Beeld anp
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden