Deze vrouwen schopten het tot prinses carnaval. 'Ik zwaai hier de scepter'

De aanstelling van een prinses is nog vaak uit noodzaak

De paus is een man, Sinterklaas is een man en ook prins carnaval is een mán. Klaar. Niet dus. Het begint pas: verenigingen kiezen voor een prinses carnaval. De Volkskrant sprak drie vrouwen over hun weg naar de troon.

De Helmondse prinses Astrida del Gato (Astrid Dielemans, 49). Foto Daniel Cohen

'Er was eens een Kwoaje-Keie-lid dat prinses wilde worden. Ze heeft jarenlang gevochten, gestreden en gediscussieerd, ze is afgezeken en vernederd.' Op het podium van Herberg de Mulder in het Brabantse Megen staat Marieke van Druenen (32), te midden van haar raad van elf, op dit moment zeven man sterk. 'Telkens opnieuw kreeg ze van het Megense volk het antwoord: een prinses in Megen? Daar kan de Janssen niet tegen.' Gejoel stijgt op. Wie 'de Janssen' is laat zich makkelijk raden: raadslid en prins van 2007 Marc Janssen knikt en lacht mee. Vanavond, met het prinsessenbal in haar eer, is Mariekes regeerperiode over Keiendonk toch echt aangebroken.

Hoe zij dan toch aan de macht is gekomen? 'Om eerlijk te zijn had de raad een aantal mannen op het oog, maar die zeiden nee', vertelt prinses Marieke eerder op de avond. 'Op een gegeven moment dachten ze: straks zitten we zonder, misschien moeten we eens verder gaan kijken. Toen zijn ze op het andere geslacht overgestapt. Ze zeiden: als het toch een vrouw moet worden, dan moet het Marieke zijn. Ik riep al zes jaar dat ik prinses wilde worden. Ik weet dat ik niet de eerste was die is gevraagd, maar ik was toch heel vereerd. Als er meer mannen waren geweest, had het zeker nog een paar jaar geduurd voor een vrouw prins zou zijn geworden.'

Met name in het laatste decennium breken elk jaar wel een aantal verenigingen met de traditie, die wil dat prins carnaval een man is. Zo konden de drie prinsessen die we bezoeken in het Brabantse Megen, Helmond en Baarle-Nassau, de komende carnaval (11 tot en met 13 februari) de macht grijpen. Tot een paar jaar geleden was dat in Megen onbespreekbaar, volgens secretaris van de vereniging Jacques de Graauw. 'En ook nu nog kostte het wel wat moeite een aantal van de raadsleden te overtuigen.'

'Serieuze onzin'

Carnavalsconservatief 'De Janssen' wil wel toelichten waarom. 'Kijk', zegt hij, 'in principe is prins carnaval een man. De Kerstman is een man, Sinterklaas is een man, de Paus is een man. Dat is de traditie. Maar áls het een vrouw moet zijn, dan Marieke. Ze doet het heel goed, laten we dat vooropstellen.' En ja, Van Druenen, die in het dagelijks leven bedrijfsleider is bij een restaurant in Oss, is in alle opzichten geknipt voor de rol. Ze is rascarnavalist, sociaal dier, al jaren lid van carnavalsvereniging de Kwoaje Keie ('de boze keien', naar de keitjes op de straten van Megen) en staat vooraan bij elk evenement in het dorp, om te helpen of te feesten. Dus ging ook Janssen akkoord met Van Druenen aan de macht, nota bene met zijn vriendin Laura Schaffers als haar 'adjudant': van oudsher ook al een mannenfunctie.

Prinses Marieke: 'Sommige leden zijn nog altijd van mening dat het eigenlijk niet zo hoort, maar zeggen: voor jou vind ik het superleuk. Ik ga niet met ze in discussie hoor. Daarvoor geniet ik veel te veel van dit alles. Ik zwaai hier de scepter.'

Als Prinses Marieke even moet plassen, wordt die scepter overgedragen aan adjudant Schaffers. Verliest ze het ding, dan kost haar dat een vat bier. Het is, net als de positie van prins en veel andere carnavaleske gebruiken, een kwestie van 'serieuze onzin'. Een gewone man (of vrouw, dus) krijgt van de burgemeester voor vier dagen de sleutel van dorp of stad en keert daarmee de gevestigde orde om. Toch geldt de post als prestigieus, want die 'gewone man' is vooral in grotere plaatsen doorgaans een graag geziene ondernemer, die toch maar mooi vanaf de elfde van de elfde (11 november) tot Aswoensdag, het begin van de vastentijd, het gezicht van het feest mag zijn.

Het ambt vraagt ook offers: het kost veel tijd en (naar gelang de grootte van de gemeente) geld. Prinses Marieke gaf er zo'n 1.000 euro aan uit: aan de shotglaasjes met haar naam erop, rondjes bier en de eieren voor zeventig man, die na haar benoeming bij haar thuis werden gebakken. En een jurkje voor onder de cape, die van prins op prins wordt doorgegeven.

Lees verder onder de afbeelding.

Prinses Jeanny van carnavalsvereniging Smokkelgat uit Baarle-Nassau. Foto Daniel Cohen

Weinig nieuwe aanwas

'De inspiratie voor dat prinsenkostuum komt rechtstreeks bij Karel de Vijfde vandaan', legt Kitty Jansen-Rompen uit. Zij is carnavalskenner en curator van Museum de Domijnen in Sittard. 'De voorloper van carnaval, Vastenavond, werd in de 19de eeuw opnieuw ingesteld door de Rijnlandse burgerij rond Keulen. De figuur van prins was bedoeld als parodie op het Pruisisch militarisme. Er werd ook gekeken naar het Italiaanse improvisatietheater, de commedia dell'arte. Er werd van alles bij verzonnen, een raad van elf, de dansmarietjes - ook dat waren in eerste instantie mannen, maar dat werd door het nationaal-socialisme afgekeurd, zo'n man met zijn benen in de lucht. In Limburg en Brabant werden die Rijnlandse elementen overgenomen. Ons carnaval begon met een mannensociëteit, en die traditie heeft zich voortgezet.'

In dat typische mannenfeest, toen het vanaf de Tweede Wereldoorlog op grote schaal werd gevierd, was de vrouw een bescheiden, organisatorische of decoratieve rol toebedeeld. De rol van dansmarietje, hofdame, prinses aan de zijde van de prins, of zoals vanavond in Herberg de Mulder in Megen, kassière bij de drankmuntjes. Maar de tradities van carnaval staan onder druk, doordat de populariteit van het feest afneemt. Uit een onderzoek van Happy Cactus en Compleet Verkleed uit 2017, bleek dat 10 procent minder mensen fulltime zou gaan feestvieren dan het jaar ervoor. Veel carnavalsverenigingen in Limburg en Brabant hebben moeite een elftal compleet te krijgen en ook de kandidaat-prinsen melden zich niet langer rijendik aan. Zo lukte het in Alphen vorig jaar niet een geschikte kandidaat (m) te vinden, waardoor C.V. de Struivenbakkers koos voor een drietal ex-prinsen die als 'baronnen' in het feest zouden voorgaan.

Ook bij de Keiendonkers van Megen stopten raadsleden voor wie geen nieuwe in de plaats kwamen. 'Het is moeilijk nieuwe aanwas te vinden', zegt Janssen. 'Er zijn wel wat verplichtingen verbonden aan het lidmaatschap en je wordt geacht tijdens carnaval in het dorp te zijn. Veel jongeren trekken er liever op uit, bijvoorbeeld naar Den Bosch.' De Keiendonkers moderniseren om nieuwe leden aan te trekken. Zo wordt in de loop van de avond blaaskapel de Keizenbloazers, met haar medley van nummers als Hey Jude en Kleine Jodeljongen, vervangen door steviger stampwerk. Op de dansvloer delen prinses Marieke en adjudant Laura tegen die tijd de prinselijke merchandise uit: shotglaasjes met bananenlikeur en 'Prinses Marie en Adje Lau' erop. Ze stuiven van groep naar groep, om bevriende carnavalsverenigingen als de Nachtgravers uit Overlangel te begroeten. Zij moeten nog niet denken aan een prinses. Sjaak van Haren, zelf ex-Nachtgraversprins: 'Er zijn bij ons genoeg mannen die het willen doen. Ik zou ook geen vrouw weten die het wil. Maar het is voor ons geen principekwestie.'

Lees verder onder de afbeelding.

Prinses Marie uit Megen (Marieke van Druenen, 32). Foto Daniel Cohen

Uitvergrote klassieke rollen

Voor veel verenigingen is het dat wel. Juist de prinsencommissies van oude, stedelijke verenigingen, in Kruikenstad (Tilburg), Oeteldonk (Den Bosch) of in Limburg D'n Uul (Roermond), Jocus (Venlo), de Tempeleers (Maastricht), houden het voorlopig bij mannen. Ook de Helmondse Keijebijters verklaarden in het Eindhovens Dagblad niet op zoek te gaan naar een prinses. Een aantal vrouwelijke Tilburgse raadsleden (D66, PvdA en GroenLinks) riep in november 2017 de Tilburgse carnavalsvereniging per open brief op het ambt voor vrouwen open te stellen. De Tilburgse vereniging, die 55 jaar bestaat, zei er in de toekomst voor open te staan, maar koos dit seizoen nog een prins, Etienne d'n Irste.

'Hoe ouder de vereniging, hoe meer ze vasthouden aan tradities', zegt antropoloog Jansen-Rompen. 'In Limburg wordt er nog sterker aan gehecht dan in Brabant.' Jansen-Rompen vindt dat die mannelijke dominantie niet al te serieus genomen moet worden: 'De klassieke rollen worden uitvergroot en daarmee eigenlijk belachelijk gemaakt. Het zou goed kunnen dat mensen die nu een jaar of 30 zijn, de traditie willen aanpassen. De reden dat carnaval blijft bestaan, is dat het zich elke keer aan de tijd heeft aangepast. Anders zal het verloren gaan.'

Wegbereiders

In de jaren zestig en zeventig waren er al een paar prinsessen: vereniging de Öss uit het Limburgse Eys had in 1962 prinses Gerda Simons en vereniging de Keijepoal van het Brabantse Someren-Heide kroonde in 1969 Prinses Anny. 'Prinses Anny laat weinig bier staan', kopte het Algemeen Dagblad. In 1975, door de Verenigde Naties tot Jaar van de Vrouw uitgeroepen, werd prinses Bep de eerste prinses van de Grashoekse Graasvraeters. Daarna volgde een lange tijd van mannelijk bewind, die pas in 1998 werd doorbroken door 'prins' Betke van Valkenswaard.

Vrouwelijke burgemeester

Dat beaamt prinses Jeanny Wouters (59), die in Baarle-Nassau voor het derde en laatste jaar regeert over de Grenszuukers. Hun raad van elf werd al in 1996 opengesteld voor vrouwen, een unicum in die tijd. 'Stiekem was het uit noodzaak, omdat we geen mannen meer hadden', zegt bestuurslid Pim Hermans. 'Dan kom je eens iemand tekort en zeg je: ga mee, trek een pak aan.' Jeanny Wouters werd in 2015 hun eerste prinses. 'Alles is hier gemengd', zegt ze in de kleedruimte waar de raad zich aankleedt voor het Prinsgeburenbal dat straks plaatsheeft bij de bevriende Haaikneuters. 'Alleen het douchen nog niet!', roept 'Pliesieman' Michel Antens.

Als eigenaar van een communicatiebureau en verslaggever van een lokale krant, was Jeanny al bekend bij de carnavalsvereniging: 'Ik presenteerde als vrijwilliger bij de lokale omroep een dialectavond toen ik werd gevraagd. De gedachte van de club was: Baarle-Nassau heeft een vrouwelijke burgemeester, in de hele maatschappij verandert de rol van de vrouw. Waarom geen vrouwelijke prins? Er was nog nooit een prinses in de regio geweest. Ik vond het een hele eer. Ze staan hier ook niet in de rij om prins carnaval te worden, hoor. Het kost je veel tijd en niet iedereen kan het zich permitteren zoveel vrije dagen op te nemen. Je moet het echt leuk vinden en ik vind het leuk.' Dus helpt Jeanny vrolijk mee met stoelen afwassen voor de Sauwelavond, brengt ze carnavalskranten rond en niet ze de boekjes voor haar eigen carnavalsmis in elkaar.

Lees verder onder de afbeelding.

Prinses Jeanny van carnavalsvereniging Smokkelgat uit Baarle-Nassau. Foto Daniel Cohen

'Auwieverbal'

Eenmaal per tourbus aangekomen op camping Ponderosa in Ulicoten, laat prinses Jeanny zich gewillig meeslepen in een half uur durende polonaise van konijnen, Super Mario's, chirurgen en Milka-koeien. Ook aanwezig op het bal: de dames van de Rielse carnavalsvereniging, in hun oogverblindende tijgerprintjasjes vol gekleurde stenen. In hun Kaaiengat lag het carnaval drie jaar geleden op zijn gat: er was geen raad en geen prins. Enkele Rielse dames besloten de vereniging te reanimeren. 'De mensen zeiden: let maar op, die vrouwen krijgen direct ruzie', zegt prinses Désirée van de Kerkhof. 'We draaien nu drie jaar met een voltallige raad. Menig dorp redt dat niet. In Goirle zijn ze nog maar met zeven.' Inmiddels zit de vereniging net zomin op mannen te wachten als menig mannenraad op vrouwen. 'Nee, dat zouden veel leden niet leuk vinden. Dan gaan er mensen weg.'

De Rielse dames zijn niet de enigen die een eigen carnaval organiseren. De Nieuwenhaagse Spinneköpkes richtten 62 jaar geleden al een vrouwenvereniging op, vernoemd naar hun favoriete huishoudattribuut, de ragebol. En er zijn meer damescarnavalsverenigingen, zoals de Flanelle Lepkes en de Unskes. Er is het 'Auwieverbal', waarbij vrouwen, verkleed als 'oude wijven', het recht hebben verworven bij elke man de stropdas af te knippen.

Ondanks die eigen niche steekt de roep om meer inspraak in het feest telkens op nieuwe plaatsen de kop op. Prinses Jeanny: 'Carnaval is toch een afspiegeling van de maatschappij. Verenigingen die halsstarrig vasthouden aan de traditie, vind ik dom. Ze verspillen een hele hoop talent. In Alphen hebben ze niet eens gekeken of er ook een vrouw was die het kon! Als tradities niet meer werken, moet je ze aanpassen en met je tijd meegaan, ook met carnaval.'

Prinses Jeanny ziet het als haar taak carnaval bij jongeren te promoten. 'Ik heb nu ook een Instagramaccount. Als de carnavalsvereniging zegt: jonge mensen zitten op Instagram, dan ga ik toch op Instagram? Ik moet nog even uitzoeken hoe het werkt hoor, ik heet @prinsesjeanny.'

Lees verder onder de afbeelding.

Nieuwe gemengde gemeenten

Na onder andere het Brabantse Haorendam (Haarsteeg), Haaikneuterslaand (Ulicoten), Schoenlappersland (Waalwijk) en Ossekoppenrijk (Oss), riepen dit jaar verenigingen in Keiendonk (Megen), Aopeland (Nispen) en Kattegat (Helmond) voor het eerst een prinses uit. In Limburg regeerden al prinsessen bij onder andere de Öss van Eys, de Vreigeleire van Itteren, de Wahwillerse Boemelaire, de Scheulderse Moelemaekers en de Lemierse Grensschiebere.

Prinses Marie van carnavalsvereniging de Keiendonkers uit Megen. Foto Daniel Cohen

Tegen de orde schoppen

Ook bij de Helmondse Kattendonders willen ze bij de tijd blijven. Dus toen Astrid Dielemans (49) een brief stuurde, paste de vereniging de statuten aan, die voorschreven dat een man het feest moet leiden. Prinses Astrida: 'Ik heb altijd al eens prinses willen zijn. Dit jaar word ik 50 op de 5de van de 5de en viert de vereniging haar 5-jarig bestaan. Ik vond dat er weleens een dame aan het hoofd mocht staan. Toen moesten ze in beraad. Ik vroeg steeds: weten jullie al iets? Ik wilde aan mijn jurk beginnen.'

Secretaris van de vereniging, François Smits: 'Er waren zes aanmeldingen, waarvan drie heren niet geschikt bleken. De voorzitter gaf de doorslag, hij zei: het is 2018, we moeten ruimdenkend zijn.' Voorzitter Peter van Alphen: 'Wij zijn de jongste vereniging van Helmond. Wij moeten een beetje schoppen tegen de gevestigde orde. De grotere verenigingen hier in de buurt zullen het niet snel doen. Kijk, carnaval is aan het afglijden. Er zijn zeventien carnavalsverenigingen in Helmond, we hebben de leden natuurlijk keihard nodig. Wil je het nog voor iedereen aantrekkelijk maken, dan moet je toch veranderen. Door deze keuze heeft onze vereniging een enorme boost gekregen.'

Kroontje

Dielemans, in het dagelijks leven werkzaam als schoonmaker bij een hotel en inmiddels gekroond tot Astrida del Gato ('der katten'), voelt zich echt prinses. Als ze maar even naar de andere kant van de zaal wil, wordt ze gevolgd door een lid van de garde, het voorportaal van de raad van elf. Van beproefde carnavalsnummers tot Seks met die Kale, Astrida zingt ze mee op de dansvloer. Ze wordt alom bewonderd om haar jurk, waaraan ze zes maanden lang elke donderdagavond heeft gewerkt met een naaister. Dat is een voordeel van zo'n nieuw ambt, zonder protocol: 'Bij prinsen gaat het pak over van prins op prins, maar ik kon alles zelf ontwerpen.'

Prinses Marieke koos juist voor de steek met veren, traditioneel het prinselijk hoofddeksel, en de cape van haar voorganger prins Jeroen. Een kroontje brengt het risico met zich mee dat feestgangers komen vragen waar de bijbehorende prins is. Daar had prinses Jeanny in haar eerste jaar ook last van, dus stak ze toch wat veren op het kroontje. Zo begint elke prinses carnaval haar eigen gebruik. Prinses Jeanny: 'Ik zeg maar altijd: als je iets twee keer doet, is het traditie.'

Carnavalsbegrippen

Prins De leider van het carnavalsfeest. Krijgt van de burgemeester de sleutel van stad of dorp.

Adjudant Hulp van prins carnaval.

Raad van elf Gezelschap van elf personen, doorgaans man, dat tijdens carnaval de prins bijstaat. Elf verwijst naar het narrengetal.

Steek Het bootvormige hoedje dat gedragen wordt door de raad van elf en prins. De prins is te herkennen aan de fazantenveren op zijn steek.

Tonpraten/ buutterednen/ sauwelen Een cabaretesk betoog houden, in het geval van tonpraten staand in een ton, waarin allerlei actuele en lokale zaken worden behandeld.

Vastenavond Ander woord voor carnaval, ook wel 'vasteloavend'.

Dansmarietje Danst bij vele carnavalsbijeenkomsten, in een gedecoreerd kostuum met rok en laarzen.

Aswoensdag De woensdag na carnaval, begin van de veertig dagen durende vastentijd tot Paaszaterdag.