De vergeefse vlucht voor asfalt en beton

Dertig uitgevers weigerden zijn manuscript. Wie durft een boek op de markt te brengen dat de vloer aanveegt met verre reizen naar exotische bestemmingen?...

NANDA TROOST

WACHT u maar mooi buiten de luchthaven! Er zijn zoveel mensen die buiten wachten, dus waarom u niet?' De politie-officier was, zoals zoveel Indiërs die met problemen geconfronteerd worden, snel geïrriteerd geraakt en ik wist dat een discussie geen zin meer had. Ik zweeg. Er zat wat in: buiten, voor de ingang van de luchthaven, wachten tussen de armen en ongelukkigen. Ik was bijna blut en India kon niets meer aan mij verdienen. Vertrekkende toeristen zijn uitgemolken en hebben afgedaan.'

Groeskamp geeft het onmiddellijk toe: toen hij in het najaar van 1990 zes weken door India trok, had hij weinig reiservaring buiten Europa. Hij was in Turkije geweest en later reisde hij in het Midden-Oosten, in Zuid-Oost-Azië, Zuid-Amerika en aan de Stille Oceaan. Maar India bleef voor hem een geval apart.

'Als een land beoordeeld wordt op grond van de positie van de allerarmsten, dan komt India er niet best van af. De bedelaars en daklozen vormen het schrijnendste voorbeeld van een mislukt maatschappelijk systeem, maar de situatie van de groep die daar net boven zit is niet veel beter.'

In Oud-Delhi zag Groeskamp een man die kinderspeelgoed verkoopt. Hij schrijft: 'Lelijke speelgoedvliegtuigjes inkopen en met een beetje winst weer verkopen. Voor zijn gezin, dat op geld zat te wachten. Dag in dag uit, zonder enig perspectief op een beter leven. Sjouwend met die rotdingen in grote tassen aan het stuur, door de regen. Meer nog dan door de ellende van de daklozen en gehandicapte bedelaars werd ik getroffen door de uitzichtloze triestheid van zijn bestaan. Dit was India.

'Maar waar is dat andere India? Het India van de reisgidsen en de reisboeken en de vakantiebrochures? Het 'exotische' India, het 'kleurrijke' India, het 'gecompliceerde' India. Het India van de 'paradijselijke' palmenstranden, het India van de paleizen en de Taj Mahal?

'Natuurlijk bestaat dat India ook, alleen vormt het hooguit een procent van alles wat India is. En er wordt een heel verkeerd beeld gecreëerd wanneer gedaan wordt alsof het hele subcontinent zo is. India is voor het overgrote deel synoniem met lelijkheid, vuil, stank, lawaai, chaos, armoede en ellende.'

Groeskamp begrijpt dat de reisbranche dat beeld wil verdoezelen. 'En auteurs van reisboeken zitten altijd in de trein. Je leest nooit over de uren daarvoor als ze in de rij staan voor een kaartje, of over de bedelaars die je al die tijd lastigvallen en blijven lastigvallen. Reizigersdiarree is ook zoiets. Niets over hoe ellendig je je dagenlang voelt.'

En dan zijn er de reizigers die thuiskomen met alleen de mooie verhalen. 'Als reiziger filter je het negatieve weg, je onthoudt het goede. Bovendien, voordat je wegging was je aan vakantie toe. Dan treedt er een mechanisme in werking en klaag je niet. Want je moet het aan vrienden en familie kunnen verkopen dat je voor de derde keer in een jaar bent weggeweest.'

Ach, eigenlijk kunnen we er niets aan doen, beseft Groeskamp. Hij is ook een reiziger als iedereen. Als bibliothecaris bij de Openbare Bibliotheek van Dordrecht heeft hij een drukke baan. Een paar keer per jaar 'moet' hij er even tussenuit. Van de zomer heeft hij gefietst, in Nederland. Was leuk, maar ondertussen zijn er in alle stadjes en dorpen dezelfde winkels, dezelfde disco's, dezelfde terrassen.

'Wat je zoekt is er niet meer. Dat is het vernietigende van wat er om ons heen gebeurt.' En dus treft de bibliothecaris-auteur - er zijn tot nu toe 200 anti-reisboeken verkocht - voorbereidingen voor een reis van de winter, 'en dus naar het zuidelijke halfrond'.

Reizen is een vlucht uit de maatschappij, schrijft Groeskamp. Voor de middeleeuwer was het ondenkbaar dat grote groepen hun woonplaats zouden verlaten om te reizen. De middeleeuwer was niet zo zeer een individu, maar een onderdeel van een hecht sociaal verband, de industriële revolutie maakte daaraan een einde. Familiebanden werden losser. De mens woont nu in plaatsen van glas, beton en asfalt. De natuur is gereduceerd tot parkjes en bloembakken. 'Maar we hebben altijd de behoefte gehouden aan contact met de natuur. En dus vluchten we zoveel keer per jaar terug naar de natuur.'

Groeskamp haakt aan bij een discussie die ook door de milieubeweging is gevoerd. Geef ieder mens recht op twee intercontinentale vluchten in zijn leven.

'In Europa is toch alles prima bereikbaar. Met de trein, de autotrein, zelfs gewoon met de auto is het nog altijd milieuvriendelijker reizen dan dat onbeperkte vliegen. In de jaren zestig is men voorzichtig begonnen met de campagne tegen het autogebruik, nu roept de overheid dat de auto best eens een dagje zonder ons kan. Langzaam werkt dat door. Misschien moet er maar eens gezegd worden dat het vliegtuig ook wel een jaartje zonder ons kan.'

Ecotoerisme is in zijn ogen geen oplossing. 'Natuurlijk, ter plekke zal het soms best verantwoord zijn. Maar de milieufreak die stennis maakt als jij je bananenschil in de verkeerde prullenbak gooit, stapt vervolgens als ecotoerist in het vliegtuig. Dat heeft toch niets met milieubewustzijn te maken?'

Een belangrijk instrument om de toeristenindustrie af te remmen, ziet Groeskamp in het invoeren van quota. 'Een land als Bhutan doet dat, bij mijn weten als enige. Maar voor ontwikkelingslanden is zo'n stap moeilijk. Ze zijn zo afhankelijk van de inkomsten uit toerisme.'

Groeskamp mijmert over Pangandaran, een geïsoleerd vissersdorpje, dat zich bijna voor de buitenwereld verstopt houdt op een Indonesisch schiereiland. 'Het ligt vlak bij natuurreservaten, als er al vreemden komen, zijn dat low-budgettoeristen. Nu zijn er plannen om bij het schiereiland een vliegveld te bouwen, er komen hotels van een paar verdiepingen hoog. En dan klagen straks de toeristen dat het er niet meer zo was als tien jaar geleden. De cultuur van de plaatselijke bevolking wordt weggevaagd, de bevolking gaat meer en meer verdienen, en voor ze het weten moeten ze er straks ook een paar keer per jaar uit om de stress te ontvluchten en de natuur te zoeken die zij dan ook niet meer hebben.'

Het probleem wordt volgens Groeskamp alleen maar groter. 'Nu is de toeristenstroom eenrichtingsverkeer. Het Westen gaat op reis. Als het zo doorgaat, reist straks de hele wereld. Ik ben benieuwd of wij dat zo leuk vinden.'

N OG EVEN en niemand kan meer vluchten. 'Paul Ehrlich schreef dat een bezoek aan India, Bangladesh of Centraal-Afrika onze ogen kan openen met betrekking tot de toekomst van onze beschaving. India is een overbevolkte samenleving en heeft als zodanig een voorbeeldfunctie. Hier kunnen we zien hoe onze toekomst zal zijn: een hel van dringend en duwend mensenvlees dat geen kant meer op kan.'

Groeskamp zou voor jongeren nog een uitzondering willen maken. Want ondanks al dat gekanker zitten er positieve kanten aan het reizen. Je steekt er wat van op. En dan heeft hij het niet over het leren kennen van andere culturen. 'Over elke uithoek van de wereld zijn stapels boeken, videobanden en cd's met volksmuziek beschikbaar. Maar wie reist wordt gedwongen tot zelfstandigheid, leert problemen oplossen, ontplooit noodgedwongen zijn communicatieve vaardigheden, leert af te zien van overbodige luxe en comfort en weet de eigen cultuur en gedragspatronen te relativeren.'

Daarom, vindt Groeskamp, is reizen belangrijk voor jongeren. 'De moderne grand tour met de interrailkaart zou een verplichte afsluiting moeten worden van de hedendaagse opvoeding. En dan hoef je geen treinkaartje in India te kopen. Dat kan in Frankrijk of Portugal ook.

'Ik heb de Taj Mahal gezien, maar wat ben ik ermee opgeschoten? Het was echt schitterend, ik ben nog wat langer blijven hangen, want je vraagt je toch af of je er ooit nog eens komt. Maar weegt het nu uiteindelijk op tegen alle tijd en moeite die ik ervoor heb moeten doen?

'De helse busreis. De hitte. Ik had ook thuis in een mooi fotoboek kunnen bladeren. Met foto's van professionele fotografen, met de beste apparatuur. Lekker op de bank, een goed glas wijn bij de hand. Heel ontspannend. Maar eerlijk is eerlijk, dan kriebelt er toch ergens die persoonlijke drang: ik wil het zelf gezien hebben.'

E.J. Groeskamp: India verlaten, een anti-reisboek (In eigen beheer uitgegeven, ISBN 90 9011487 4; * 29,-.)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden