De Veluwe: een weliswaar groot, maar nogal armzalig en versnipperd natuurgebied

Het schemert al als ik aankom in Radio Kootwijk. In dit merkwaardige dorpje voor voormalige PTT-werknemers van het zendstation, woont Hugh Jansman, in één van de arbeidershuisjes, midden op de Veluwe. We gaan direct op pad, want ik had Jansman gezegd dat ik op mijn tocht weinig wild had gezien.

Beeld Pauline Niks

Jansman is als dierecoloog werkzaam bij Wageningen Research. En omdat hij een medische achtergrond heeft is hij de aangewezen persoon om onderzoek te doen op dood gevonden wild in Nederland. Jansman is ook een van de mensen die aan de hand van dna vaststellen of schapen door honden of door wolven zijn doodgebeten. Als eerste Nederlander wist hij dat er begin dit jaar een gezenderde wolf het land doorkruiste, op weg naar België. Op basis van de bekende routes van de wolven in Nederland kan ik zeggen dat ik er een paar op een haar na heb gemist.

In de avondschemering lopen we over de heide naar een plek waar Jansman een roedel edelherten weet. Toen Jansman een paar jaar geleden verhuisde van de Utrechtse Heuvelrug naar de Veluwe verheugde hij zich, zegt hij, omdat hij hier de edelherten en wilde zwijnen zou gaan aantreffen die op de Utrechtse Heuvelrug niet mogen leven. Een soort Utrechtse Heuvelrug plus, verwachtte hij. Dat viel tegen. De natuur op de Veluwe is er juist slechter aan toe. De enorme stikstofuitstoot in Nederland, en de ammoniak die neerslaat heeft hier meer effect, omdat de zandgronden op de Veluwe van nature al armer zijn aan mineralen. De bodem verzuurt en lost het kalk op.

Alarmerende onderzoeken

Vorig jaar verschenen er kort na elkaar een aantal alarmerende onderzoeken. Vooral het onderzoek van Arnold van den Burg over de dramatische broedresultaten van koolmezen maakte indruk. Koolmezen die geen gezonde eieren en jongen meer kunnen voortbrengen in het onderzochte gebied op de Zuidwest Veluwe. Beelden van eischalen die te dun zijn, en jongen die hun botten breken in hun nest. En van slakken die geen huisjes meer kunnen maken. Oorzaak: kalkgebrek.

Maar eigenlijk heeft alle flora en fauna op de Veluwe en hogere zandgronden in Oost- en Zuid-Nederland (en de duinen) te lijden onder de stikstofuitstoot, die vooral wordt veroorzaakt door de intensieve veehouderij. ‘De heide wordt gras, bijzondere plantjes verdwijnen, eiken gaan dood, met insecten gaat het slecht,’ zegt Jansman. ‘Alle grote vogelsoorten hebben het sowieso moeilijk. Er is te weinig voedsel.’ Wat ook niet helpt, zo liet een ander onderzoek zien, is de houtkap en houtoogst. Het afvoeren van al die voedingsstoffen is slecht voor de bodemvruchtbaarheid.

Al met al een treurig beeld. Het beeld van een weliswaar groot, maar nogal armzalig en versnipperd natuurgebied. Met wilde zwijnen en edelherten, dat wel. Maar die zijn hier ook ooit uitgezet voor de jacht, ze zitten hier net zo opgesloten als in de Oostvaardersplassen, en meer dan de helft wordt ieder jaar afgeschoten. De arme zandgronden en de bossen op de Veluwe zijn niet eens de ideale biotoop voor deze wilde dieren, zegt Jansman. ‘Normaal gesproken migreren edelherten door het jaar heen, tussen voedselrijke uiterwaarden en graslanden en hogere gronden met beschutting en mastbomen. Maar dat kan dus niet.’

Mensenmanagement

De roedel edelherten is nog net zichtbaar in het schemerdonker, dat is mooi gelukt. Daarna snel eten, en meteen weer op pad, in het donker, met de thermokijker van Jansman. Rumoer in het donker, geraas in het struweel, als wilde zwijnen ons opmerken. De zwijnen zijn vaak in het dorp, als ze honger hebben, en ze weten dat ze hier niet bejaagd worden. Dat levert vreemde situaties op. Er is inmiddels een parkeerverbod, omdat dagjesmensen de zwijnen vaak komen voeren. ‘Ik heb gezien hoe een moeder met haar kind voor zich een wild zwijn eten gaf,’ zegt Jansman. ‘Levensgevaarlijk.’ Zijn stokpaardje: ‘Wildmanagement in Nederland is voor 90 procent mensenmanagement.’

Edelhert Beeld Colourbox

Door het dennenbos, over de heide, langs het zendergebouw, in het donker, maar met de warmtecamera van Jansman zien we de in het bos verscholen reeën en edelherten oplichten.

Eenmaal weer bij hem thuis trekt Jansman een fles wijn open. Het is onvermijdelijk dat het gesprek op de Oostvaardersplassen komt, onder veel meer ook een splijtzwam onder ecologen en natuurliefhebbers. Misschien hadden de edelherten daar nooit uitgezet moeten worden, opper ik. Daar is Jansman het niet mee eens, en hij vindt het spijtig dat de edelherten nu massaal afgeschoten worden. Het was ook niet nodig geweest als het oorspronkelijke grote plan was uitgevoerd, een verbinding tussen de Oostvaardersplassen en de Veluwe. ‘Dan hadden de edelherten eindelijk kunnen migreren, zoals ze van nature doen. En de populaties hadden kunnen mengen. Dat zou vooral voor de Veluwse edelherten een uitkomst zijn geweest. Want de genetische variatie is hier beperkt. En de natuur selecteert nu eenmaal beter dan de mens. In de Oostvaardersplassen hebben de sterkste dieren overleefd, op de Veluwe planten ook de zwakste dieren zich voort, als ze niet zijn afgeschoten.’

Gepasseerd

De optimistische jaren negentig zijn definitief voorbij, die conclusie kunnen we wel trekken. De verbinding met de Veluwe is een gepasseerd station. De toenmalige CDA-staatssecretaris Henk Bleker stak er in 2012 een stokje voor. Die corridor zou nu klaar zijn als er vijf jaar geleden, volgens plan, aan begonnen was. Precies op tijd voor de wolf, de toen nog ontbrekende predator, die het aantal herten op een natuurlijke manier in toom had kunnen houden. Jansman: ‘Het is wrang dat de mensen die roepen dat er geen ruimte is voor natuur in Nederland er ook alles aan doen om dat te bewijzen.’

Korte nachtrust op een veldbedje, tussen de muziekinstrumenten en opgezette vogels. En dan gaan we, in het donker nog, weer op pad. Door de bossen van Hoog Buurlo, dan over de heide, ongeveer tot aan het militaire oefenterrein Harskamp. ‘Ideaal gebied voor wolven,’ zegt Jansman. Er zijn er inmiddels twee gesignaleerd op de Veluwe. ‘Het zou me niet verbazen als hier volgend jaar al jongen geboren worden.’ Goed nieuws, vindt hij, want Jansman meent dat er in Nederland wel ruimte is voor natuur met complete voedselketens, inclusief toppredators.

De zon komt op, de lucht kleurt geel, rood en blauw, en zo is het landschappelijk toch een plaatje, dit uitgestrekte zand- en heidegebied, met af en toe een vliegden, en met het imposante betonnen gebouw van het zendstation op de achtergrond. We turen een half uur naar een roedel edelherten, waar ook het plaatshert, uitgeput van de bronsttijd, zich uiteindelijk laat zien.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden