De pil betekent niet langer emancipatie

Pilmoeheid

De pil bevrijdde de vrouw, maar vrouwen van nu willen zich juist bevrijden van de pil. Is er een alternatief?

Beeld Arno Bosma

Veel vrouwen willen de pil niet meer en ik ook niet. Al mijn vriendinnen zijn gestopt of denken erover. Met in hun achterhoofd veneuze trombose, een zeldzame bijwerking waaraan je kunt overlijden. Na klachten over de veel vaker voorkomende bijwerkingen als emotionele afvlakking, neerslachtigheid en een laag libido.

Ook al is de pil voor de meeste mensen een veilige anticonceptiemethode, een dagelijkse hormooninname past slecht in het moderne beeld van een gezond leven. De pil heeft plaatsgenomen tussen gluten, verwerkt vlees en suiker: alle betwijfeld of al geëlimineerd uit het consumptiepatroon. Maar pilmoeheid is tweeledig. De afkeer zegt ook iets over dat waarvoor de doordrukstrip symbool staat, of beter gezegd, ooit symbool voor stond: seksuele autonomie. De pil is de boeken ingegaan als de katalysator van de seksuele bevrijding van de vrouw. En laat dat nu precies zijn waarnaar vrouwen op zoek zijn die hem afzweren.

Schrijfster Bregje Hofstede deed vorig jaar voor de Correspondent moedig een boekje open over haar seksleven. Toen zij met de pil stopte, had ze ineens het libido van 'tien mariniers na een maand in de woestijn' en kreeg ze veel meer orgasmes: 'van één keer per twee maanden naar tien keer per week.' Het zijn dit soort beloften van seksueel ontwaken die we gretig aan elkaar doorvertellen en die menig vermoeid pilgebruikster haar oren doen spitsen. Vooral bij vrouwen van rond de 30, die voor hun gevoel al eindeloos aan dat ding vast zitten. Een boost in je seksleven, wie wil dat niet?

Tranen om niets

Ik stopte op mijn 24ste nadat ik latente tuberculose had opgelopen in Zuidoost-Azië. De Tropenkliniek van het AMC zette mij zes maanden aan een antibioticacocktail. Dat waren voorlopig wel genoeg pilletjes vond ik. Bovendien is dé pil dan niet meer betrouwbaar. Een maand later lag ik in de onderzoekskamer van de tropenarts. Ik had een steek rechts onderin mijn buik, best pijnlijk. Alsof ergens een knoop in was gelegd en die werd aangetrokken. 'Weer een bijwerking van de kuur?', vroeg ik vermoeid aan de arts. Mijn haar werd namelijk ook dunner en mijn buik was opgezwollen. De arts klopte met twee vingers op m'n buik en vroeg: 'Toevallig gestopt met de pil?' 'Ehm... ja?' Ze lachte: 'Geen bijwerking dit keer: je ovuleert.'

Een eisprong? Serieus? Natuurlijk, dat was immers het hele doel van de pil: een eisprong voorkomen. Maar toch gek dat ik die al tien jaar niet meer had gehad.

Er gebeurde meer. Mijn gedachten werden helderder en emoties kleurrijker. Hogere pieken, diepere dalen. Tranen om vrijwel niets. Maar ik kon ook intens verliefd over straat fietsen, gewoon, omdat het een prachtige dag was. Verder werd ik plezierig geplaagd door een ontluikend seksueel verlangen.

Het ging opvallen dat ik precies rondom de eisprong, die ik inmiddels altijd voelde, zin kreeg om een willekeurige man met baard en tatoeages van straat te trekken. Dit is geen metafoor. Vruchtbaarheid maakt geil: precies zoals de natuur heeft bedoeld.

Dit was te gek! Ik wilde al mijn hormonen voelen en ze mochten nooit meer worden onderdrukt. Dit had ik járen eerder moeten doen.

Nu ben ik zes jaar verder en ik weet inmiddels: een leven zonder hormonale anticonceptie heeft ook een paar grote nadelen.

Zin in seks

Hoe beïnvloedt de pil zin in seks? Seksuoloog Rik van Lunsen: 'De pil legt de productie van drie hormonen in de eierstokken plat: oestrogeen, progesteron en androgenen - waaronder testosteron. De eerste twee worden in synthetische vorm teruggegeven in de pil, maar niet testosteron. Alle vrouwen die de pil slikken, hebben ongeveer de helft van het testosteron in hun bloed.' Dat kan invloed hebben op je libido, of, zoals seksuologen het liever zeggen, op je 'seksuele responsiviteit'. Dat is de mate waarin je gevoelig bent voor seksuele prikkels. Wat gebeurt er als de man initiatief toont? Hoeveel seksuele fantasieën en gedachten heb je? De gevoeligheid van geslachtsdelen telt ook mee.

Pil op haar eind

Nederland is al jaren een braaf anticonceptieland. Zo'n tweederde van de Nederlandse vrouwen gebruikt tussen de 18 en 45 jaar een methode om een zwangerschap te voorkomen. Daarvan is de pil nog altijd het populairste, maar het gebruik neemt gestaag af. Volgens het CBS slikte in 2003 nog 41 procent van de vrouwen de pil. In 2013 was dat 37 procent. Het spiraaltje is bezig met een opmars en steeg in tien jaar van 4 naar 12 procent in gebruik.

Ook al zijn de statistieken nog voorzichtig, de discussie over de werking en de alternatieven is losgebarsten. Ook onder artsen. Bart Fauser zegt al jaren dat de pil op haar eind is. Met een kanon op een mug schieten, noemt de gynaecoloog en hoogleraar voortplantingskunde aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht de methode. 'Het hele concept van hormonen geven om het eigen hormonale stelsel te onderdrukken is achterhaald. We weten dat synthetische hormonen op zo veel meer invloed hebben dan alleen de eisprong: stemmingen, bloedvaten, huid, haar, botten, seksuele drive. De eerste generatie pillen was natuurlijk wel veel zwaarder, in de loop van de jaren zijn er minder en minder hormonen in gestopt, maar nog minder kan niet.'

Na ruim vijftig jaar wordt het tijd om aan iets anders te denken. Iets dat veel gerichter invloed heeft op de vruchtbaarheid. Het probleem is, vindt Fauser, dat de academische wereld de ontwikkeling van de pil aan de farmaceutische industrie heeft overgelaten. 'Kun je straffeloos gezonde mensen langdurig op grote schaal hormonen geven? De industrie dacht lange tijd van wel. Die heeft veel gedaan aan ontwikkeling, maar zich niet op de nadelen gefocust. Natuurlijk niet, want ze konden er toch wel geld mee verdienen.

Tekst gaat door onder de afbeelding.

Blij met de pil Dolle Mina-demonstratie in Amsterdam, in 1972, om te eisen dat de pil in het ziekenfonds zou komen. Beeld anp

'Maar de vrouw van nu is niet de vrouw van een halve eeuw geleden. Ze kijkt kritischer naar haar lichaam, naar wat ze erin stopt. Het is niet zo gek dat je maar weinig bijwerkingen accepteert van een medicijn als je gewoon gezond bent.'

Wat is intussen een alternatief? Een hormoonspiraal is momenteel het minst erge van alle kwaden, vindt Fauser: werkt lokaal in de baarmoeder, vrouwen behouden hun eisprong en de mannelijke hormoonspiegels worden minder beïnvloed dan bij de pil. Met andere woorden: het libido blijft.

Rik van Lunsen, hoofd seksuologie van het Academisch Medisch Centrum, wil de pil nog niet afschrijven. Hij doet onderzoek naar de effecten van de pil op het seksueel verlangen. En die zijn er, al zijn ze niet altijd negatief. Bij zo'n 6 procent van de vrouwen is de seks beter met pil, omdat ze niet meer down zijn door hormoonschommelingen. Maar voor zo'n 12 procent van de gebruikers geldt inderdaad dat de pil een libidokiller is. Opvallend feitje van het onderzoek: Van Lunsen liet ook vrouwen stoppen die een prima seksleven hadden. 'Ook bij hen nam de responsiviteit op seksuele prikkels toe. Bij bijna allemaal.'

'Een grijze streep'

Daarom hebben hij en collega's van het AMC samen met een klein bedrijf een variant ontwikkeld die het door de pil veroorzaakte tekort aan testosteron opheft, waardoor ook de negatieve effecten op seksualiteit achterwege blijven. 'Maar de schommelingen in de hormoonspiegels blijven hoe dan ook weg. Een zegen voor sommigen, voor anderen wordt het leven 'een grijze streep'.'

Vrouwen willen hun seksuele problemen ook weleens aan de pil wijten terwijl er iets anders speelt. Van Lunsen: 'Uiteindelijk wordt zin in seks nauwelijks bepaald door biologische factoren, maar vooral door wat je van seks verwacht. Testosteron is slechts de startmotor. Veel dertigers hebben geen zin, omdat de seks al een tijdje niet meer is zoals ze het zouden willen.' Seksuologe Hanneke Termeer ziet het ook in haar praktijk. 'Vaak speelt ontevredenheid over hun seksleven mee, zoals pijn hebben bij seks of wanneer de seks niet belonend genoeg is. Het is dan best logisch dat je ertegenop gaat zien dagelijks een pil te slikken voor iets wat je niet zo veel plezier oplevert.'

Dat maakt pilmoeheid nog geen verzinsel, vindt Termeer. Na jarenlang dag in dag uit hormonen slikken, ga je je kont tegen de krib gooien. Dat heeft ze zelf ook gehad, zegt ze. Ze raadt dan ook elke vrouw aan om ooit haar cyclus minstens een half jaar te bekijken zonder pil. Wat is het effect? Wat doet het met je libido? Wegen je (midcyclische) ups op tegen je (premenstruele) downs? 'Maar ik geef ook altijd een duw terug: de angst om zwanger te worden, is ook een stoorzender in je seksleven. En als iemand met acne of overbeharing anticonceptie wil hebben, raad ik zelfs aan om juist de pil te gebruiken vanwege de anti-androgene werking, zodat de testosteronproductie wordt geremd, wat effectief is tegen acne en overbeharing. En dan is de eerste reactie vaak: minder testosteron, dus minder zin in seks. Maar zo simpel ligt het niet. Want als je zelfverzekerder bent over je lichaam, kan dat een positief effect hebben op zin in seks.'

De pil als bevrijding, zonder angst een heerlijk seksleven kunnen hebben. Zo was het allemaal begonnen. Sinds de introductie in de jaren zestig konden vrouwen hun seksleven zelf bepalen. Eindelijk hadden ze een keuze. Of zoals de feministe Joke Smit stelde, nadat ook abortus legaal was geworden: 'Eindelijk wordt de vrouw losgekoppeld van de konijnen'.

Niet dat er niet al snel bezwaren kwamen. In de jaren zestig verschenen de eerste berichten over trombose als mogelijke bijwerking. En de pilgebruikers werden behoorlijk nerveus toen de Leidse hoogleraar James Defares in het Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde stelde dat de pil vrouwen in een kunstmatige menopauze bracht en tot vroegtijdige veroudering leidde. In de jaren tachtig kreeg het protest een meer feministische toon. Vrouwen moesten altijd maar beschikbaar zijn en konden zo moeilijker seks weigeren. En de mannen droegen geen enkel risico. Vrouwenonderdrukking was er dus nog steeds.

De pil alleen is niet genoeg, weten we inmiddels, voor zelfbeschikking is meer nodig. 'De realiteit is dat de mannen nog altijd de voortrekkers zijn in seks', zegt Hanneke Termeer. 'De vrouw moet anticiperen op de man, mee met zijn snelheid en seks is nog steeds heel coïtus gericht.'

Bevrijd

In mij maakte stoppen met de pil een slapende feminist wakker. Dit is hoe ik het zag: ik had tien jaar mijn gemoed geleased aan de farmaceutische industrie en mijn eierstokken misleid voor de seksuele grillen van de man. Maar nu was ík weer de baas over mijn lichaam. Ik was bevrijd. Heel strijdvaardig en geëmancipeerd van me. Ironisch, decennia nadat de vrouwenbeweging heeft gestreden om de pil in het ziekenfonds te krijgen en zich juist te 'bevrijden' dóór de pil.

De huidige generatie pilhaters bestaat volgens Termeer en Van Lunsen veelal uit blanke, hoogopgeleide vrouwen, tussen de 30 en 35 die willen schoppen tegen opgelegde seksuele regels. 'Een trend die eens in de zoveel tijd terugkomt', zegt Van Lunsen. 'Destijds was het de bevrijding van de angst voor zwangerschap, nu is het de bevrijding van de zogenaamd gedwongen anticonceptie. Wat ook meespeelt, is dat deze vrouwen een leeftijd bereiken waarop ze beginnen na te denken over hun kinderwens.' Met andere woorden: als je misschien ooit kinderen wilt, ga je anders aankijken tegen (tijdelijk) onvruchtbaar zijn.

De meeste van mijn vriendinnen zien het stoppen met de pil helemaal niet als feministische daad en willen absoluut niet bewust of onbewust zwanger worden. Eén wilde gewoon geen hormonen meer slikken. Een andere vriendin viel in twee weken 7 kilo af toen ze stopte en kreeg ineens zin in seks. Iets was ze vrijwel niet had gehad sinds ze seksueel actief was. Weer een ander was 'niet meer somber en chagrijnig en zag de wereld een stuk mooier.' En ook al is de menstruatie bij een vriendin nu zo zwaar dat ze elke maand drie dagen ziek op bed ligt: het is tenminste natuurlijk en ze voelt zich daardoor extra vrouw.

Allemaal iets voor te zeggen, maar steek elkaar niet aan met fabeltjes, zegt Van Lunsen. De huidige lichte pillen hebben geen effect op gewicht, daar is genoeg onderzoek naar gedaan. En dat natuurlijk-argument snapt hij wel, maar rationeel is het niet. 'Weet je wat natuurlijk is? Zwanger worden. En menstrueren tijdens je vakantie. Anticonceptie is maatwerk.'

Wat volgens mij voor iedere vrouw geldt: het automatisme waarmee ze - meestal al voordat ze seksueel actief werd - de pil ging slikken, no questions asked, voelt voor iedereen slaafs, feminist of niet.

Hoe overtuigd antipil ik ook was, een leven zonder blijkt niet zaligmakend. Dat begint al bij de zoektocht naar hormoonvrije alternatieven. Die zijn beperkt: seksuele onthouding, sterilisatie, periodieke onthouding, condoom of een koperspiraal. Optie één en twee laat ik voor wat ze zijn. De rest heb ik uitgeprobeerd. Condooms werken prima natuurlijk, maar ja, het blijven condooms. Extra onhandigheid in mijn geval: ik heb een latexallergie en de latexvrije varianten zijn duur en minder beschikbaar. Door naar het koperspiraal, maar na een jaar ontstekingen en extreme menstruatiekrampen, kwam mijn gynaecoloog met een suggestie: weleens aan natuurlijke geboorteregeling gedacht? Want de eisprong vindt altijd op hetzelfde moment plaats, zei hij, dat is een natuurwet.

Periodieke onthouding is een van de oudste vormen van anticonceptie: door middel van dagelijkse temperatuurmeting worden de vruchtbare dagen in een maand bepaald. Een methode die nogal wat zelfdiscipline vereist: elke ochtend temperatuur opmeten en die data opnemen in een temperatuurcurve. Waar de grafiek piekt, ovuleer je en ben je dus vruchtbaar, die dag geen seks. Zaadcellen kunnen tot vijf dagen in een vrouwenlichaam overleven, dus ook die dagen voorafgaand aan de ovulatie: geen seks.

Beeld Arno Bosma

LadyComp

Er zijn computertjes die dit rekenwerk voor je doen, zoals de LadyComp. Dat scheelt grafiektekenen in de vroege morgen. Maar hoe dan ook kijk je dagelijks met een vergrootglas naar je vruchtbaarheid. Helemaal geen probleem, zeggen veel reviewers van de LadyComp op Youtube. 'Temperature charting is so empowering', zegt veganist Bonny Rebecca. 'It's such a insight in your own body.' En Natalie Rees zegt trots in de camera dat ze nog steeds niet zwanger is. 'And I'm loving my life, because I'm artificial hormone free!', voegt ze er opgelucht aan toe. Het zijn allemaal zelfverzekerde, jonge vrouwen die zweren bij de natuurlijke geboorteregeling als anticonceptiemethode. Ze zijn niet alleen blij dat ze niet zwanger zijn. Nee, niet zwanger raken zonder hormonen te slikken: dat is de ware verlossing.

Het is de Russisch roulette onder de anticonceptiemethodes, vinden de meeste Nederlandse artsen, ook mét een computer. Maar ik dacht: dit is alleen een gevaarlijke methode als je niet gedisciplineerd bent. En dat ben ik. Dus ik nam het advies van mijn gynaecoloog ter harte, kocht een thermometer - van de LadyComp had ik nog niet gehoord - en ging 'charten'.

Een paar maanden later had ik een abortus.

Rik van Lunsen: 'Zeker, het meten van je temperatuur is betrouwbaar. Je basale lichaamstemperatuur stijgt 0,2 tot 0,5 graad met je ovulatie, dát is een natuurwet. Maar er zit nogal wat variatie in het moment van ovulatie. Overigens ook in overlevingsduur van sperma. Er zijn zwangerschappen aangetoond, meer dan een week na een laatste keer gemeenschap. Daar houdt deze methode geen rekening mee.'

Het lukt me niet om aan de gedachte te ontsnappen dat ik het mezelf best moeilijk heb gemaakt. Wat heeft die antipilovertuiging mij gebracht? Een dankbaar libido en een rijk gevoelsleven. Maar ook een hoop gedoe met condooms, ontstekingen en een ongewenste zwangerschap. En sindsdien zit ik elke maand gigantisch in de stress, ik heb een irrationele angst om weer zwanger te zijn. Je kunt veel over de pil zeggen, maar zwanger werd ik er niet van.

Naast mijn laptop ligt een papieren apotheekzakje met daarin een pilrecept voor drie maanden en een flyer over de hormoonspiraal. Waar was ik ook alweer zo tegen?

De temperatuurmethode

In 1989 kwam de LadyComp in Duitsland op de markt, in eerste instantie bedoeld voor vrouwen die moeilijk zwanger konden worden. Lilian Bonnema, directeur van LadyComp Nederland, haalde het apparaat, een cycluscomputer die werkt op basis van temperatuurmeten, eind jaren negentig naar Nederland, het land met het hoogste percentage pilgebruikers ter wereld. Het eerste jaar verkocht ze er één. Het tweede jaar vijf. Haar klanten waren in eerste instantie voornamelijk christenen. Die slikten geen pil omdat het aan God is wanneer je zwanger wordt. Maar ook christelijke vrouwen denken graag na over gezinsplanning. Bonnema: 'Die klanten heb ik nog steeds, maar ik zie ook steeds meer vrouwen die van de hormonen afwillen.' De verkoop stijgt elk jaar. Al gaat het nog steeds om bescheiden aantallen. Zo'n 4.500 Nederlandse vrouwen hebben er nu een.

Zelf gebruikt Bonnema (49) het apparaat al 20 jaar en werd alleen zwanger toen ze het wilde. En ja, een paar keer werden klanten ongewenst zwanger, al hadden ze het apparaat goed gebruikt. De LadyComp heeft een Pearl-index van 0,7. Dat wil zeggen dat ongeveer 7 op de 1.000 vrouwen zwanger worden bij correct gebruik. De Pearl-index van de pil is 0,3.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.