Eduard Nazarski: ‘Ik besef nu dat het belangrijk is mensenrechteneducatie in het onderwijs systematischer te stimuleren.’

180 graden Eduard Nazarski

‘De opbouw van democratieën in Midden- en Oost-Europa is mislukt’

Eduard Nazarski: ‘Ik besef nu dat het belangrijk is mensenrechteneducatie in het onderwijs systematischer te stimuleren.’ Beeld Ivo van der Bent

Amnesty Nederland-directeur Eduard Nazarski (66) veranderde van mening over democratieën in Midden- en Oost-Europa.

Oude opvatting

‘Midden- en Oost-Europa gaan stabiele democratieën met respect voor mensenrechten ontwikkelen. De val van de Muur markeerde voor mij een nieuw begin in Midden- en Oost-Europa. Ik baal nog dat ik toen niet meteen naar Berlijn ben gegaan. Kort daarna werd de Roemeense dictator Nicolae Ceaușescu uitgejouwd door een menigte op een plein in Boekarest. Het was allemaal zo revolutionair!

‘Ik heb Poolse familieleden die ik in de jaren tachtig een paar keer heb bezocht. We spraken toen veel over de Russische onderdrukking en het gebrek aan vrijheid. Later ontmoette ik via mijn werk bij Vluchtelingenwerk ook veel vluchtelingen uit onder meer Polen en toenmalig Tsjecho-Slowakije, die waren gevlucht voor het communisme. Men keek reikhalzend uit naar het Westen, en wilde ook mooie dingen kopen, op vakantie kunnen en, bovenal, meer vrijheid. Na al die jaren van onderdrukking was er begin jaren negentig de mogelijkheid dat na te streven. Het leek mij vanzelfsprekend dat daarbij mensenrechten hoog in het vaandel zouden staan.’

Het kantelpunt

‘Vladimir Poetin kwam in 2000 aan de macht in Rusland, zette het parlement en de media naar zijn hand en pakte academici en ngo’s aan. Viktor Orbán heeft dat eigenlijk gekopieerd in Hongarije, en in Polen is het nog sneller gegaan. Toen Polen en Hongarije in 2004 toetraden tot de Europese Unie leken ze nog vol van het Europese gedachtegoed. Maar toen puntje bij paaltje kwam, lag dat anders, met als duidelijk keerpunt Orbáns weigering om vluchtelingen op te nemen in 2016.’

Nieuwe opvatting

‘De opbouw van democratieën in Midden- en Oost-Europa met respect voor mensenrechten is mislukt. In plaats daarvan zijn er onliberale democratieën ontstaan, die onder meer de onafhankelijke rechtspraak, vrije pers, kritische advocatuur en ngo’s zoveel mogelijk aan banden leggen. Begin jaren negentig was ik optimistisch, daarna ging het steeds moeilijker en nu moet ik concluderen dat het niet heeft gewerkt. Dat is een treurige slotsom.

‘Ik zie nu ook meer in dat de verandering vanuit de lokale bevolking moet komen. Tussen de individuele burger en de regering is een sterk maatschappelijk middenveld dat macht kan uitoefenen. Destijds hebben we vanuit het Westen ook geprobeerd verbinding te maken met de bevolking, door bijvoorbeeld vluchtelingenorganisaties op te zetten. Maar er waren misschien iets te veel experts die vooral beleid analyseerden en te weinig contact maakten met de samenleving. 

‘Als de Europese Unie sancties oplegt of als Amnesty zich uitspreekt tegen onrecht zijn dat belangrijke signalen, maar wordt het geframed als een stem van buitenaf. Daarom hebben we nu bijvoorbeeld in Hongarije een medewerker vanuit Amnesty Nederland gedetacheerd om collega’s daar te helpen met het opzetten van studentengroepen, die bewustwordingsactiviteiten zoals discussieavonden en acties organiseren.

‘Ik besef nu ook de relevantie van meer systematisch mensenrechteneducatie in het onderwijs te stimuleren. Dat is de manier om mensen eerder bij te brengen wat vrijheid en mensenrechten betekenen. En om te leren op redelijke wijze te praten als vrijheden botsen, in plaats van elkaar dan de kop in te slaan.’

Het effect

‘Ik heb leren balanceren tussen een driehoek van woede om onrecht, realisme en hoop op verbetering. Als er sprake is van onrecht, is het moeilijk geduldig te blijven. We zien kleine stappen in de goede richting, zoals de studentengroepen die ontstaan en individuele aanklachten tegen bijvoorbeeld demonstranten die worden ingetrokken. Maar het liefst vind je een hefboom waarmee je alles in één keer verandert. De Poolse regering is echter niet zomaar overtuigd en Orbán wordt niet ineens lid van Amnesty International.

‘Die realiteit doet beseffen dat een slimme benadering nodig is, een grote mate van vasthoudendheid en goed inspelen op politieke ontwikkelingen. Als er momentum is, moet je je stem gebruiken, zoals Europarlementariër Sargentini dat uitstekend heeft gedaan met de Artikel 7-procedure tegen Hongarije.

‘Dit werk is eigenlijk een soort permanente cursus ‘omgaan met tegenslagen’. Maar als je dan bij de pakken neer gaat zitten, doe je de mensen om wie het gaat tekort. De hoop zit in de noodzaak om de situatie van mensen in de Oost- en Midden-Europese landen te veranderen. Voor ons is een democratische rechtsstaat met vrijheid als belangrijkste pijler zo vanzelfsprekend, dat we misschien niet meer beseffen hoe die ergens anders vormgegeven kan worden. Zonder onafhankelijke universiteiten, overheidsinstellingen en ngo’s is er geen zuurstof om anders over dingen te denken. Dat is een vreselijk beeld dat we absoluut niet willen binnen de EU.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden