Opinie

'De onderbuik wordt in de politiek vaak verward met een open samenleving'

In deze tijd spelen andere vrijheidskwesties dan de vraag of martelen en censuur zijn toegestaan, betoogt Louis Middelkoop, werkzaam voor de commissie-Meijers die adviseert over fundamentele rechten in de EU.

Minister Frans Timmermans van Buitenlandse Zaken reikt de Mensenrechtentulp 2013 uit aan Sheena Hadi, directeur van organisatie Aahung uit Pakistan. De mensenrechtenprijs, ter waarde van 100.000 euro, is bedoeld als ondersteuning van personen die op een vernieuwende manier de mensenrechten in de wereld bevorderen. Beeld anp

Voorafgaand aan de globaliseringslezing van Marie Bénédicte Dembour schrijft Bastiaan Rijpkema dat mensenrechtenactivisten te ver doorschieten in hun eisen en daarmee het 'verheven' karakter van mensenrechten verkwanselen. Hij pleit voor een terugkeer naar klassieke vrijheidsrechten, de rest, zoals satellietschotels, is een 'randzaak'.

In tegenstelling tot wat Rijpkema beweert, is het hebben van een satellietschotel zeer eenvoudig als uitoefening van een klassiek grondrecht te zien. Het ontvangen van buitenlandse televisie is immers een activiteit beschermd door het recht op vrijheid van nieuwsgaring. Dit is deel van de vrijheid van meningsuiting, welke Rijpkema nota bene zelf noemt in zijn stuk als behorend tot de 'kern' van de mensenrechten. Met 'kern' lijkt hij daarbij vooral te doelen op mensenrechten die de burger beschermen tegen een dictatuur: een martelverbod, de vrijheid van meningsuiting en een eerlijk proces.

Wat Rijpkema niet noemt, is dat mensenrechten burgers niet alleen tegen een dictatuur beschermen, maar, zeker in de mensenrechtenverdragen van eind jaren veertig, ook de belangen van minderheden tegen de wil van de meerderheid. In het geval van satellietschotels: het feit dat de meerderheid van de bevolking die schotels lelijk en een symbool van verpaupering vindt, betekent nog niet dat het hele volkswijken zomaar verboden mag worden zelf te beslissen welke media ze tot zich nemen.

Normatief kader
In een open samenleving dient bij elke maatregel die het gedrag van burgers aan banden legt, de vraag gesteld te worden: 'Waarom nemen we die maatregel?', en niet 'Waarom nemen we die maatregel niet?' Mensenrechten bieden een goed normatief kader om die vraag te beantwoorden in de politieke besluitvorming voorafgaand aan een maatregel. Een satellietschotelverbod mag alleen als het nodig en proportioneel is in een democratische samenleving, en niet nodig en proportioneel in het kader van de onderbuik van de meerderheid.

Omdat in de politiek die onderbuik nogal eens wordt verward met een open en democratische samenleving, is het goed dat rechters er op toezien dat mensenrechten worden gerespecteerd. Democratie is namelijk meer dan de helft plus één. Democratische besluitvorming volgt de wens van de meerderheid, maar houdt serieus rekening met de minderheid. Ik ben heel blij dat minderheden voor hun vrijheden niet alleen een beroep kunnen doen op politici die willen worden herkozen, maar ook op rechters die voor het leven zijn benoemd.

 
In de politiek wordt de onderbuik nogal eens verward met democratie

Na nog wat andere voorbeelden, stelt Rijpkema dat alleen de klassiek-liberale rechten 'verheven' mensenrechten zijn, en de rest, met name sociale, economische en culturele rechten, is politiek. Die stelling is in zichzelf al politiek, lijkt te stroken met conservatief-liberaal gedachtengoed, en is dus evenveel waard als Dembours pleidooi om ook de sociaal-democratie via de rechter in te voeren.

Mensenrechten krijgen met Rijpkema's term 'verheven' echter iets mystieks en onduidelijks. Terwijl de vraag niet moet zijn of mensenrechten nog wel verheven zijn, maar of ze nog wel relevant zijn. De klassiek-liberale mensenrechten zijn ruim 200 jaar oud, en de samenleving ziet er inmiddels anders uit: zij is met de klassen-, rassen-, vrouwen- en homo-emancipatie gelijkwaardiger en door immigratie, globalisering en technologisering diverser geworden.

Dit betekent dat in Nederland andere vrijheidskwesties gaan spelen dan de vraag of martelen, censuur en straffen zonder proces mogen. Om mensenrechten relevant te houden in de moderne samenleving moet je dus verder kijken dan je klassiek-liberale neus lang is. Het pleidooi van Dembour voor modernisering van mensenrechten is zo gek nog niet.

Louis Middelkoop werkt voor de commissie-Meijers die adviseert over fundamentele rechten in de EU.


 
Om mensenrechten relevant te houden in de moderne samenleving moet je dus verder kijken dan je klassiek-liberale neus lang is
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden