essay

De maan is mainstream geworden, maar heeft-ie dan echt invloed op ons leven?

null Beeld Anna Kiosse
Beeld Anna Kiosse

We zouden slechter slapen als hij vol is, hij zou verband houden met menstruatiecycli en hij zou onze stemming beïnvloeden. Hoe zit het toch met die maan? Heeft die dan echt invloed op ons leven? Doortje Smithuijsen zoekt het voor eens en voor altijd uit.

Volgens de maankalender moet ik vandaag lekker uit de band springen. De maan transformeert van Steenbok naar Waterman, wat zorgt voor een ‘minder serieuze vibe’ en een losse stemming. Het is de uitgelezen tijd om creatief te zijn, nieuwe ideeën op te doen, iets cultureels te ondernemen of de natuur in te gaan.

De maankalender met dit soort tips is een absolute hit – geen stoffig curiosum, maar een populair massaproduct. Eind 2019 werd hij gelanceerd door de zusjes Lieke en Jetteke van Lexmond (respectievelijk actrice en stylist). Inmiddels is de kalender overal verkrijgbaar, van de Bruna tot de internationale luxe wellnesswebwinkel Goop. Hij kost 25 euro, en is gevuld met tips en wijsheden. De gezusters Van Lexmond raden je op dagen dat de maan in Stier staat bijvoorbeeld sterk af naar de tandarts te gaan – je mond zou dan extra gevoelig zijn. Op dagen met een wassende maan moet je juist naar de schoonheidsspecialist. En de afnemende maan is een goede periode voor een detox.

In een interview over hun kalender met Linda lieten de zussen weten dat je ‘niet meer om de kracht van de maan heen kunt’ zodra je je erin hebt verdiept. De Van Lexmonden willen graag zo efficiënt mogelijk met hun tijd omgaan, zeggen ze, en geloven dat rekening houden met de maan daarbij kan helpen.

Om de kracht van de maan kun je inderdaad niet meer heen. Wie wil zien hoe mainstream de maan is geworden, hoeft alleen maar tijdens volle maan een beetje rond te kijken op internet. Op sociale media wemelt het dan van de tips en rituelen – afkomstig van internationale wellnessgoeroes, damesbladen en beautybloggers. ‘Kleine reminder, morgen is het volle maan!’, deelde de Nederlandse Jill Schirnhofer, bekend van haar knutselprogramma op Zapp, tijdens de laatste volle maan bijvoorbeeld met haar 65 duizend volgers. ‘Doe bepaalde deuren dicht en stel je open voor kansen.’ Astroloog/influencer Josie Boog (30 duizend Instagramvolgers) kondigde met een sexy selfie aan een steungroep te beginnen voor tijdens de volle maan in Schorpioen: ‘Laat me weten als je je wil aansluiten’.

‘Was het volle maan?’

Maar ook dichterbij, in mijn eigen omgeving, die ik het best zou kunnen omschrijven als overwegend hoogopgeleid en randstedelijk, word ik geregeld geconfronteerd met de maan en al zijn uitwerkingen. ‘Was het volle maan?’, vroeg een vriendin laatst in de appgroep van onze boekenclub, waar we vooral maatschappijkritische, feministische boeken bespreken. Ze was naar eigen zeggen de hele nacht elk half uur wakker geworden – dat móést wel aan de maan liggen. ‘Geen idee’, antwoordde een tweede. ‘Wat zegt Mooncycle?’ – doelend op een app waarop je de actuele maanstand kunt bekijken én de vermeende invloed daarvan op je leven. ‘Volgens mij was het de nacht hiervoor volle maan’, antwoordde de Mooncycle-vriendin. Gek, voegde ze toe, ze was niet ongesteld geworden.

Terwijl digitalisering en technologie om zich heen grijpen, lijkt een groeiende groep mensen zich de laatste jaren meer en meer aan te trekken van de mogelijke invloed van de maanstand. Toen ik een tijdje geleden een tweedehands ring kocht, raadde een studievriendin me heel serieus aan die een nacht in het licht van de volle maan te leggen: zo zou de energie van de vorige eigenaar uit de edelsteen verdwijnen. En hoewel ik in eerste instantie geen noodzaak voelde voor deze energie-cleaning, zag ik mezelf een paar dagen later op de pont naar Amsterdam-Noord toch even mijn ringvinger richting de volle maan houden – je weet maar nooit.

In de internationale media duiken geregeld onderzoeken op die de invloed van de maan op het menselijk gedrag lijken te bewijzen. Zwitsers onderzoek uit 2013 toonde bijvoorbeeld aan dat mensen tijdens volle maan minder snel in slaap vallen en minder van het slaaphormoon melatonine aanmaken. Zweeds onderzoek uit 2014 liet zien dat mensen gemiddeld 20 minuten korter slapen met volle maan. Beide onderzoeken werden enthousiast overgenomen door allerlei kranten en nieuwswebsites, van de Happinez tot de Volkskrant tot de BBC.

Hoe zit het toch met die maan? Heeft die dan echt invloed op ons slaapritme en op ons leven? Of is dat hele idee toch gewoon onzin?

de maan Beeld Anna Kiosse
de maanBeeld Anna Kiosse

Geen bewijs

Vincent Icke, sterrenkundige aan de Universiteit Leiden, heeft een wetenschappelijk antwoord op die vraag: ‘De invloed van de maan op ons leven is nooit aangetoond.’ De maan heeft natuurlijk wel invloed op eb en vloed, en de maan stabiliseert de hellingshoek waarmee de aarde rond de zon cirkelt – op die manier komen de seizoenen tot stand. En ja, die ontwikkelingen hebben ergens ook impact op mensen: op hoe ze zich voelen, hoe ze zich gedragen. Veel mensen voelen zich vrolijker in de zomer en leven meer teruggetrokken in de wintermaanden. Maar dat zijn allemaal persoonlijke gevoelskwesties, zegt Icke, geen uitwerkingen van de hemellichamen om ons heen. ‘Sterrenbeelden, de positie van de planeten en van de maan, dat heeft allemaal gewoon geen invloed op ons leven’, concludeert hij.

Overigens vindt hij het niet per se een rare theorie hoor, dat de cyclus van de maan ons leven beïnvloedt. ‘Je hebt wel organismen die hun levensloop echt op de stand van de maan baseren. Kleine zeedieren bijvoorbeeld, die altijd aan het wateroppervlak komen drijven bij volle maan.’ Biologisch gezien is het dus ‘geen idiote gedachte’ dat de mens zich ‘op de een of andere manier’ verhoudt tot de maan. ‘Maar er is gewoon geen bewijs voor.’

Ideeën over de relatie tussen maan en mens gaan doorgaans flink mank, zegt Icke. ‘Bijvoorbeeld als het gaat om de verhouding tussen de menstruatiecyclus en de maanstand’, een idee dat ook de zusjes Van Lexmond vaak te berde brengen. Op zich is het niet onlogisch die twee aan elkaar te relateren, zegt Icke: allebei zijn het herhalende perioden van ongeveer een maand. ‘Maar er is een groot verschil: de cyclus van de maan is momenteel 29,5 dagen, terwijl de cyclus van vrouwen enorm uiteenloopt.’ De ene vrouw wordt elke 25 dagen ongesteld, de ander elke 32 – en bij sommigen is het überhaupt niet regelmatig.

Slechter slapen

En dan dat veelgehoorde idee dat je slechter slaapt bij volle maan, is daar enig bewijs voor? Het lijkt er niet op. ‘Er is enorm veel onderzoek naar gedaan, maar naar mijn weten is er nooit iets bewezen’, zegt Icke. En die bewijzen in de media dan? Die komen voort uit de ‘publicatiebias’ die rond dit soort onderwerpen bestaat, legt Icke uit. ‘Het zijn altijd de zogenaamde bevestigingen van maaneffecten die de pers halen.’ Onderzoeken die uitwijzen dat er geen effect is, zijn minder spannend, dus belanden ze niet op nieuwswebsites.

Bij nader inzien blijken onderzoeken die het effect van de maan op ons slaapritme ‘bewijzen’ vaak te rammelen, zegt Icke. ‘Er zitten fouten in de vraagstelling, of in de statistiek, of in de analyse.’ De testgroep is vaak heel klein: dertig of veertig deelnemers. De eerdergenoemde Zweedse en Zwitserse onderzoeken zijn inderdaad nogal mager opgezet, met respectievelijk 47 en 33 proefpersonen. Opvallend zijn ook bijvoorbeeld twee publicaties uit wetenschappelijk tijdschrift Current Biology, waarin wordt ‘bewezen’ dat de maanstand de rem-slaap beïnvloedt. Bij de ene publicatie (Smith, 2014) is de nieuwe maan hiervoor verantwoordelijk, bij de andere (Cajochen, 2013) juist de volle maan.

In 2013 onderzocht het Max Planck Instituut voor Psychologie in München de invloed van de maan op slaap aan de hand van slaapdata van 1.265 vrijwilligers en 2.097 nachten slaap. Daarnaast werd gekeken naar ongepubliceerd onderzoek over meer dan 20 duizend nachten. De onderzoekers concludeerden twee dingen: er is geen waarneembaar effect van de maan op ons slaapgedrag, maar wel een overduidelijke publicatiebias als het gaat om dat effect. Het is precies wat Vincent Icke al zei: die paar onderzoeken die een relatie aantonen tussen de maan en slaapritmen vinden makkelijk hun weg naar de media; de veelvoud onderzoeken die dat niet doen, verdwijnen bijna altijd in de wetenschappelijke bureaula.

‘Oeroude’ leefregels

Als het gaat om de invloed van de maan, gaat het algauw om het terugvinden van bioritmen; het idee van dichter tot jezelf komen door te verbinden met de natuur. Om het weer oppakken van oeroude leefregels die met de industrialisering en digitalisering verloren zijn gegaan. Volgens de zusjes Van Lexmond is het idee van leven met de maan eeuwenoud: de Kelten, de Azteken, de Maya’s – al die volkeren zouden geleefd hebben volgens de ‘boerenwijsheid’ die nu terug wordt gebracht in de vorm van hun maankalender.

Bij navraag bij de wetenschap blijkt ook het idee over ‘eeuwenoude’ rituelen rond de maan niet echt te kloppen. ‘Eigenlijk zie je de maan en de invloed ervan pas vanaf de tweede helft van de 20ste eeuw opkomen in volksverhalen’, vertelt Theo Meder, die bij het Meertens Instituut onderzoek doet naar orale cultuur. ‘Tegelijk met de opkomst van new age-spiritualiteit en yoga, dus.’

Het Meertens Instituut beschikt over een databank met zo’n 48 duizend volksverhalen, opgetekend vanaf het begin van de 19de eeuw. ‘Eigenlijk hebben alle verhalen over de maan in de 19de eeuw te maken met het weer en de oogst’, zegt Meder. ‘De maancyclus vormt in volksgeloof een metafoor voor groei.’ Erwten zaaien bij wassende maan, bieten rooien bij afgaande maan – ideeën die nog steeds populair zijn onder biodynamische groente- en fruittelers.

Maar wat betreft invloed van de maan op de mens, komt Meder ook in vroegere teksten – uit de Middeleeuwen bijvoorbeeld, en nog ouder – geen voorbeelden tegen. Reden voor hem om sceptisch te zijn over het idee van maantradities die terug zouden gaan tot voor de geboorte van Christus. ‘Als die ideeën echt zo oud zouden zijn, zouden mensen er in het verleden wel over hebben gepraat.’

null Beeld Anna Kiosse
Beeld Anna Kiosse

Verzonnen

Wat Meder wél vaak ziet, is dat wij mensen dol zijn op het plakken van een ‘eeuwenoud’ etiket op nieuwe verzinsels. Een goed voorbeeld is de kerstboom. ‘Die werd geïntroduceerd in de 19de eeuw, met de aankondiging dat het ging om een heel oud Germaans gebruik.’ Ondertussen kom je in de opgetekende verhalen uit de Middeleeuwen en Renaissance nooit iets tegen over Germaanse bomenverering rond de kerstdagen, noch over lichtjes met Kerst. ‘Dus is het aannemelijk dat die traditie gewoon verzonnen is in de 19de eeuw’, zegt Meder.

In die periode werd wel wel vaker zonder enige aanleiding over nieuwe gebruiken gezegd dat ze Germaans waren, vertelt Meder verder – de kerstboom is zeker geen unicum. ‘Blijkbaar willen mensen gewoon heel graag dat tradities oud zijn’, zegt hij. ‘Het idee is: als het al lang bestaat, zal het wel ergens goed voor zijn.’ De zweem van ‘eeuwenoud’ geeft een zeker cachet. ‘Niemand zit te wachten op een gebruik van tien jaar.’

Overigens: Meder doet natuurlijk onderzoek naar orale tradities uit Nederland en omstreken, van de maantradities bij bijvoorbeeld de Maya’s en Azteken – waar de Van Lexmonden zich onder andere op zeggen te beroepen – weet hij minder af. Hij weet wel dat het doorgaans ‘oppassen is’ met informatie rond die oude culturen. ‘Er wordt veel beweerd, maar zeker niet alles is bewijsbaar. Herinner je je nog dat eind 2012 voorspeld werd dat de wereld zou vergaan omdat de Maya-kalender dan ophield?’

Blijven geloven

Als ik mijn bevindingen over het gebrek aan bewijs deel in mijn boekenclub-app, barst de discussie daar los: ook zonder wetenschappelijk fundament blijven mijn vriendinnen geloven in de invloed van de maan. ‘Alles in mij zegt dat het onzin is, van die maankalenders’, zegt een van mijn vriendinnen. ‘Ik haat astrologie. Maar ik slaap echt altijd slechter als de maan vol is.’ Een andere vriendin is ook sceptisch over astrologie, zegt ze, maar wordt wel altijd onrustig tijdens de volle maan. Van links en rechts worden ondertussen de vruchten van de publicatiebias de app ingeslingerd: artikelen – ook uit deze krant – waar aan de hand van een flintertje bewijs gretig de invloed van de maan werd bevestigd.

Wat is dat toch met die maan? Waarom willen we zo graag geloven dat die invloed heeft op ons leven? Vermoedelijk heeft het te maken met een behoefte aan houvast, zegt Paul van Lange, hoogleraar sociale psychologie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. ‘Op sommige momenten komt de wereld op ons over als iets heel onbeheersbaars. Dan gaan veel mensen op zoek naar manieren om het gevoel te krijgen dat ze wel controle hebben over wat er om hen heen gebeurt.’ Eigenlijk komen alle vormen van bijgeloof en rituelen daarop neer, zegt Van Lange: het onbehaaglijke gevoel dat je een situatie niet kunt besturen, dat het verloop van de dingen buiten jouw macht ligt.

Meder ontwaart eenzelfde motivatie in de oude overleveringen rond de invloed van de maan op de landbouw. ‘Het was natuurlijk extreem frustrerend als een oogst mislukte’, zegt hij, ‘dus gaf het rust om de schuld te geven aan de maanstand.’ Misschien valt het idee van slecht slapen ‘door de maan’ wel in dezelfde categorie: we vinden het irritant om moe te zijn, en geven de schuld ervan daarom liever aan een factor waar we geen invloed op hebben.

Zoektocht naar houvast

Het opvoeren van het idee dat de mens al ‘eeuwenlang’ met de maan zou leven, heeft ook te maken met die zoektocht naar houvast, zegt Van Lange. ‘Als we grote dingen willen verklaren – onze levensloop, bijvoorbeeld – grijpen we liever naar dingen die ons ook groot en gewichtig voorkomen dan naar iets kleins.’ De mens wijt bepaalde gebeurtenissen liever aan een enorm hemellichaam, dan aan iets futiels als een kerkklok die stilstaat.

Mogelijk is dat waar de collectieve hang naar ‘maanwijsheden’ vandaan komt: het onverteerbare idee dat je geen invloed kunt uitoefenen op de wereld om je heen, op je eigen leven, op het verloop van de dag. Dat niets echt een reden heeft, en alles toeval is.

Maar misschien is juist in dat toeval toch nog een connectie te vinden tussen ons leven op aarde en de hemellichamen om ons heen. ‘Persoonlijk’, zegt sterrenkundige Vincent Icke, ‘vind ik het een heel bijzonder idee dat we allemaal bestaan uit sterrenstof.’ Hoe zat dát ook alweer? ‘De waterstof in ons lichaam is ontstaan bij de oerknal’, zegt Icke. ‘Alle zwaardere atomen zoals koolstof, stikstof en zuurstof zijn vervolgens uit die waterstof gevormd door kernfusies in sterren.’

De materialen waaruit wij bestaan, zijn allemaal elementen afkomstig uit het heelal. In de loop van miljarden jaren hebben ze ons zonnestelsel gevormd, de planeten en de aarde, en ook onze lichamen. ‘Het heelal heeft ons bij toeval geschapen, en wij zijn er onlosmakelijk onderdeel van’, zegt Icke. ‘Dat is toch een buitengewoon grote gedachte?’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden