De laatste boer van Duivendrecht

Langzaam maar zeker valt het doek voor twee boerderijen in de dorpskom van Duivendrecht, onder de rook van Amsterdam. De hoogbejaarde boer melkt er nog zijn koeien, maar de moderne tijd - in de vorm van stadspark, treinverkeer en nieuwbouw - rukt op....

OP HONDERD meter van de plek waar de trein naar Schiphol voorbijraast, staat de tijd stil. De technologie van NS-station Duivendrecht strandt hier op de ongrijpbare geur van hooi en mest. Dertig jonge koeien staan dampend in de stal en trekken aan hun kettingen. Enkele peertjes, ingeweven in jarenoud spinrag, verlichten het plafond. Op de raamkozijnen rust een laag stof, waarin de geschiedenis van de boerderij valt te schrijven. 'Alles is nog authentiek, zoals het was', mijmert Gerard Werkman. Hij is één van de duizend bewoners van Duivendrecht die pleit voor behoud van twee boerderijen die karakteristiek zijn voor het dorp.

Trein- en metroreizigers kennen de twee torens als baken van Duivendrecht. Pal naast het spoor- en metrotracé ligt de rooms-katholieke St. Urbanuskerk. Daarachter staan al meer dan honderd jaar die twee boerderijen: St. Antoniushoeve en Sophia's Hoeve. De laatste wordt bewoond door een oude boer, die de dorpsbewoners aanduiden als 'kluizenaar'. In de andere boerderij melkt de bijna tachtigjarige Fred van Schaik nog dagelijks zijn koeien. Zwijgend.

Hoe lang zal het nog duren voordat de laatste nog in bedrijf zijnde boerderij aan de zuidkant van Amsterdam wordt weggewalst, vraagt Werkman zich af. De gemeente Ouder-Amstel, waartoe Duivendrecht behoort, wil de gebouwen 'amoveren', zoals burgemeester C. de Groot het noemt. Slopen, in gewone mensentaal.

'Maar waarom', willen de dorpsbewoners weten. 'Als je dit afbreekt, is er niets authentieks meer over', zeggen de overburen Peter en Marjo Griffejoen. 'Hier kun je kinderen nog iets over de geschiedenis laten zien. Moet je alleen naar de economische aspecten kijken? Hoeveel een stuk grond opbrengt? Is het cultureel erfgoed, de historische waarde, misschien niet van groter belang?'

Burgemeester De Groot van Ouder-Amstel voelt zich in zijn werkkamer van het raadhuis te Ouderkerk aangesproken. 'Ik ben geen cultuurbarbaar, ben landelijk voorzitter van de vereniging De Hollandsche Molen. Ik heb juist een zwak voor monumenten. Maar dat zijn die boerderijen helemaal niet. Ze liggen wat verscholen, versnipperd op een stuk land aan een spoordijk. Ze appelleren aan wat nostalgie. Ik krijg er echt geen tranen van in de ogen als ze straks wegzijn.'

'Bij Sophia's Hoeve komt binnenkort de deurwaarder langs', verduidelijkt De Groot. 'De bewoner moet eruit.' Van de Antoniushoeve wordt in mei de pacht opgezegd. 'Eigenlijk is het een onverklaarbaar bewoonde boerderij. Weliswaar zijn de boerderijen beeldbepalend voor de oude kern van Duivendrecht, maar de fundamenten zijn slecht en bovendien staan ze niet op de monumentenlijst. De gemeenteraad heeft unaniem besloten dat ze moeten worden afgebroken.

'Ouder-Amstel is niet langer bereid huisbaas te zijn voor de bewoners van de boerderijen', geeft de burgemeester aan. Als ze weg zijn, komt ook de kerk, die er overigens even lang staat als de hoeven, 'beter tot zijn recht', vindt De Groot. Er is een structuurplan voor het gebied opgesteld. Op de plek van de boerderijen en het land daarachter komt een wandelparkje met wat bruggetjes. Daarnaast denkt de gemeente aan de bouw van tien tot twaalf woningen. De gronduitgifte daarvoor draagt de kosten voor het hele gebied.

BOER FRED van Schaik is geen prater en houdt evenmin van bezoek. Zeker niet na vorig jaar toen vier mannen hem tijdens het melken overvielen. Eén greep de bejaarde boer vast, de anderen braken kasten en deuren open. Sindsdien waakt hond Roof over de hoeve. Iemand die ongevraagd het erf betreedt, kan op een warm onthaal rekenen.

'Het heeft zes jaar geduurd voor ik de boerderij op mocht', zegt zijn buurman Gerard Werkman. Hij herinnert zich de tijd dat de Rijksstraatweg nog doorliep naar Ouderkerk. Begin jaren zeventig werd de weg afgesloten toen de metro naar de Bijlmermeer werd aangelegd. De oude dorpskern van Duivendrecht werd gedeeltelijk weggevaagd.

Waar Amsterdam in de Nieuwmarktbuurt te hoop liep tegen de metrobouw, bekommerde zich niemand om Duivendrecht. Bakker, sigarenwinkel, kapper, slager, smederij, benzinepomp, fietsenwinkel, groentenman en melkboer verdwenen. Talloze huizen werden met de grond gelijk gemaakt, evenals vele boerderijen.

'De eerste steen, gelegd door Adrianus Petrus Bon en Maria Post, 1 juni 1889', staat nog goed leesbaar naast de voordeur van St. Antoniushoeve. De bomen in de voortuin staan in de knop.

'Het menselijke aspect is een probleem', zegt De Groot over het lot van de boer die 79 jaar oud is. 'Daarmee moeten we zorgvuldig omgaan. Maar het is natuurlijk onmogelijk behoorlijk te leven onder die omstandigheden. We moeten die man tegen zichzelf in bescherming nemen. Op zo'n leeftijd moet hij aan een betere woonruimte geholpen worden.'

'Verkassen van zo'n oude man wordt onherroepelijk zijn dood', roept Werkman, de buurman. Hij woont al dertig jaar tegenover de boerderijen en verleent hand- en spandiensten aan boer Fred. 'Het gaat hier niet alleen om het aangezicht van het oude Duivendrecht, een heel klein stukje historie dat nog over is. Ook het menselijke aspect speelt een rol. De pastoor van de kerk maakt zich ook sterk voor het behoud van de boerderij. De gebouwen zijn min of meer tegen zijn kerk aangebouwd. De gemeente wil het boek gewoon sluiten. Als het dak van de boerderij waait, of Fred dood onder de koeien wordt gevonden, is het probleem opgelost, denkt de gemeente.'

Hij toont wat foto's. Het parochiehuis, de school tegenover de kerk, de benzinepomp in het dorp. 'Toen het metrotracé werd aangelegd, is iedereen uitgekocht. Er woonden veel ouderen, te weinig om te protesteren.' Hij herinnert zich hoe bijna dertig jaar geleden de bulldozers kwamen en de nog bewoonbare huizen werden gesloopt. Er gingen bakken zand over het gras en het was afgelopen. Zand, zand, zo dichtbij dat de deuren van zijn oude woning begonnen te klemmen. Hij zat er als een vorst, maar het zand kwam steeds dichterbij, tot zijn oude huis begon te kraken. Toen moest hij wel. Zal die geschiedenis zich opnieuw herhalen?

IN DE Oudheidskamer van Ouderkerk aan de Amstel valt te reconstrueren dat het eigenlijk nooit anders is geweest. Op een tekening uit 1757 staan de Groote Duyvendrechter Polder, de Venserpolder en de Bijlmermeer. Het gebied was bezaaid met boerderijen. Het metrostation Strandvliet is vernoemd naar de gelijknamige boerderij, die in 1972 werd gesloopt. Boerderij Bijlmer onderging hetzelfde lot. Duivendrecht, een buurtschap, kende er vele. 't Is niet Anders, Weltevreden, Zeldenrust, Goed genoegen, Mijn Genoegen, Nooitgedacht. In de grondpapieren zijn al die namen te vinden, met het aantal koestallen en 'staanplaatsen' voor het vee. Boer Fred is de laatste in de rij die 'geruimd' moet worden.

'Hij wil het liefst alleen maar op zijn eigen zijn.' Bep Kolk (76) weet als niemand beter wat haar broer Fred bezielt. Zij werd met haar twaalf broers en zusters geboren op de St. Anthoniushoeve in 1921. Bep herinnert zich nog de schitterende tuin voor het huis, waar ze als kind speelde. Tussen de kippen, kalkoenen en eenden in de vrije natuur. Ze woont nu al decennia op de boerderij Mijn Genoegen, verderop in Duivendrecht. Die is wel behouden. 's Zomers houdt ze er dertig schapen.

'Die schapen zouden in het nieuwe parkje kunnen grazen, als de andere boerderijen verdwenen zijn. Ik zie het al helemaal voor me met die loslopende honden', schampert ze. 'Liggen er gelijk dertig dode schapen in het groen.'

Verdwijnen en wegkwijnen, zo wordt de oude kern van Duivendrecht aangetast. Vraag het Peter Griffejoen en zijn vrouw Marjo, die een dubbelhuis bewonen tegenover de twee boerderijen. 'Als de kerk er niet had gestaan, was deze hele dorpskern al verdwenen. Wat er nu nog is, hebben we te danken aan de kerk. Dit laatste stukje is identiteitsbepalend voor het dorp. Maar we hebben de indruk dat de politieke partijen er maling aan hebben. Je zou de boerderijen een woonbestemming kunnen geven of er een medisch centrum kunnen beginnen', opperen ze.

Er is wel sprake van tegenstrijdige belangen, geven de Griffejoens volmondig toe. 'Wij vinden het zonde het allemaal af te breken, maar onze woning wordt aanzienlijk meer waard als je de plek hiertegenover ook een woonbestemming geeft. 'Dit is nu nog een kleine oase, onder de rook van Amsterdam en Schiphol. Net zoiets als het oude Sloten, of de historische bebouwing bij het NS-station Sloterdijk. Laat het met rust, ga er niet plompverloren overheen.'

Als het zo belangrijk is, waarom heeft zich dan nog nooit iemand gemeld die de boerderijen wil kopen en opknappen, vraagt De Groot zich af? 'Er is bij een enquête gevraagd ''Bent u voor behoud van het dorpsgezicht van Duivendrecht''. Logisch dat iedereen voor was. Maar er is niet bij gezegd dat behoud ook betekent dat er meer belastinggeld moet worden betaald.'

EEN REFERENDUM? De Groot heft de handen bijna ten hemel. 'Dat zou ik alleen loslaten op een onderwerp dat van belang is voor de hele gemeente. Ik kan bewoners van een nieuwbouwwijk in Ouderkerk toch niet opzadelen met een referendum over twee boerderijen in Duivendrecht? Dat vind ik een heel zwaar middel.'

Werkman heeft vorige week de dakgoot van de St. Antoniushoeve nog schoongemaakt. Op z'n knieën, met een blauwe overall aan, schept de koster van de Urbanuskerk de prut uit een putje bij de boerderij. Met een soeplepel. 'Het loopt niet meer door', verzucht hij. Achter zijn rug raast honderd meter verder de trein richting Schiphol. Zonder zich één ogenblik druk te maken over de commotie rond zijn boerderij werkt boer Fred onverstoorbaar verder. In de stal loeien zijn koeien. Boven het geraas van de trein uit.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden