De kanarie van H.

Volgens staatssecretaris Van Geel kan UMTS geen kwaad. Veel geloof zal hij niet ontmoeten. Op het internet vind je brandstof voor elke theorie....

Een paar weken terug zat mijn vrouw op de bank haar nieuwe mobieltje te proberen. Ook op de bank, eveneens gewapend met mobieltje, een vriendin. Even voor de lol elkaar bellen. Pats! Zei de vaas op tafel. Was het straling? Ik had wel eens gehoord van hersenverweking bij mensen die de godganse dag met een mobiel aan hun oor hangen. Het gevaar loert overal, vooral als je het niet in de gaten hebt. Dat vinden ook Anita Böhm en Rob Antonisse. Zij zijn buren in Santpoort-Zuid. Toen er op de toren van de aanpalende kerk plotseling werd geknutseld aan een UMTS-zendmast, zaten ze meteen in de gordijnen. Waarom eigenlijk? De schoonvader van Anita was heel snel dement geworden nadat hij naar een flat was verhuisd met een GSM-mast voor de deur. Rob, jurist, was gaan grasduinen op het internet en zich ‘rot geschrokken’.

Begin deze maand kwam de uitslag van het lang verwachte Zwitserse onderzoek naar de schadelijke effecten van UMTS-straling. Die werden niet gevonden. Staatssecretaris Van Geel kraaide victorie omdat er ‘geen wetenschappelijke grond voor twijfel was’. En omdat Nederland ‘geen bananenrepubliek’ is, moet nu de voorgenomen plaatsing van duizenden masten gewoon doorgaan. De zeventig dwarsliggende gemeentes moeten hun verzet staken. Zijn Anita en Rob gerustgesteld? In tegendeel, het wantrouwen is verder aangewakkerd. Van Geel heeft een scheve schaats gereden, zegt Rob. Hij laat in een dikke ordner precies de passages zien in het onderzoeksverslag waar staat dat er over lange-termijneffecten van straling niets te zeggen valt.

Ik schrok van dat grondeloze wantrouwen. Dit zijn geen Fortuynstemmers die hun huis twee weken geleden oranje hebben gekwast, maar nette mensen in een keurig dorp. Rob, op dicteersnelheid: ‘Ik heb geen enkel vertrouwen in de overheid. Omdat ze niet kúnnen weten dat UMTS geen kwaad kan. Ze zuigen het uit hun duim.’ Een sussend rapport moet wel betekenen dat er iets stinkt. De gemeente Velsen waar Santpoort bij hoort heeft intussen raadsbreed besloten geen medewerking te verlenen aan de plaatsing van UMTS-masten. Ik voorspel dat het in die andere 69 gemeentes net zo zal lopen.

Het gedoe over UMTS past naadloos in de risicosamenleving die in 1986 door de socioloog Ulrich Beck werd beschreven. Vroeger waren bedreigingen tastbaar, oorlog, honger en ziekte. Tegenwoordig zijn gevaren ingewikkeld en onzichtbaar. Radioactiviteit, broeikaseffect, straling. Risico’s zijn potentiële gevaren, ze moeten nog werkelijkheid worden. Niemand heeft er lijfelijk ervaring mee, je gelooft erin of niet, en dus zijn we afhankelijk van de experts en hun overtuigingskracht. Die overtuigingskracht is bescheiden. Een rasechte wetenschapper als Peter Zwamborn, de enige onderzoeker in Nederland naar de relatie tussen UMTS en gezondheid, zegt: ‘We kunnen geen korte-termijneffecten vinden, maar dat wil niet zeggen dat er niets aan de hand is.’ ‘Ik zit hier nu met mijn gsm met u te bellen, dat is het beste bewijs van mijn vertrouwen.’

Waarom helpen zulke uitspraken niet, ook niet als de toehoorders volleerd jurist zijn? Omdat gewone mensen niet alleen zo’n UMTS-studie beoordelen, maar ook wat er zoal verder gebeurt. Die hebben in de krant van gisteren gelezen hoe de zoveelste commissie die de geluidsoverlast van Schiphol wilde beoordelen, door de regering met een kluitje in het riet is gestuurd. Hoezo betrouwbare overheid? En die lazen in de krant van eergisteren hoe het farmaceutische onderzoek in dienst staat van het grote geld. Dan helpt het niet dat 40 procent van het Zwitserse UMTS-onderzoek is betaald door de telefonie-industrie, ook al steekt Peter Zwamborn zijn hand voor zijn collega’s in het vuur. En het helpt al helemaal niet dat de overheid voor drie miljard UMTS-contracten heeft afgesloten, met de belofte dat er in 2007 een dekkend net van masten in Nederland staat. Van Geel heeft als politicus nu eenmaal ook andere belangen dan de zuivere waarheid, en hij is kennelijk nog van het type dat zijn eigen dilemma’s moet overschreeuwen door extra hard ‘geen twijfel’ te roepen.

Maar waar de staatssecretaris vooral niet tegenop kan – en daar wist Ulrich Beck in 1986 nog niets van – is de verzengende kracht van het internet. Rob Antonisse schrok zich rot van het internet, en inderdaad, als je de site stopumts.nl leest, zet je geen poot meer buiten de deur. ‘Hersencellen van ratten, blootgesteld aan zowel gepulste als ongepulste straling.’ Dan de kanarie van H. te Nijkerk. Had acht maanden niet gezongen en was kaal geworden, nadat er een GSM-mast was geplaatst. Daags nadat de kooi was afgeschermd met aluminiumfolie en fijnmazig gaas, begon hij te kwinkeleren en keerden ook zijn veertjes terug. In Duitsland is er een Bamberger appèl van duizend ongeruste artsen.

Wie twijfelt – en de risicosamenleving is vervuld van onzekerheid – oogst voor elke stelling een overweldigende berg bewijs. Internet is brandstof voor wantrouwen. Een paar weken geleden stond er op de Voorkant een groot artikel over de aanslagen van 11 september – hadden de Amerikanen zelf die vliegtuigen besteld? Inmiddels zijn er meer dan duizend brieven en mails gekomen over het verzwegen komplot. We moeten leren leven met onzekerheid, zegt professor Peter Zwamborn. Hij zoekt even een boek. Confucius. ‘To be uncertain is uncomfortable, to be certain is ridiculous.’ Mooi gezegd toch? Zeker. Maar wees eerlijk, zou u zo’n zendmast pal voor de deur willen hebben?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden