De illusie van Loekasjenko's communisme

Vraag niet naar achternamen, vraag niet in het openbaar naar president Loekasjenko, vraag niemand of de EU hen kan redden....

'Dit is een moderne dictatuur.'

Petr Martsev, eigenaar-hoofdredacteur van de krant Belaruskaya Delovaya, kan een flauw lachje niet onderdrukken. Om er prompt een afwerend handgebaar op te laten volgen, alsof hij wil zeggen dat lachen hier eigenlijk niet gepast is. En hij kan het weten - zijn eigen naam stond vijf jaar geleden op de dodenlijst van het regime.

Ze dachten dat hij deel uitmaakte van een complot, bedoeld om Loekasjenko ten val te brengen. De geheim agent die opdracht had hem te vermoorden, tipte hem en raadde hem aan te vluchten. Martsev vertelde zijn vrienden dat hij naar Duitsland ging, kocht ook inderdaad een vliegticket, maar dook in werkelijkheid onder in Minsk. Na vier maanden, toen de kust weer veilig was, waagde hij zich weer buiten.

Hij somt de namen op.

Viktor Gontsjar, toenmalig oppositieleider, vermist. Joeri Zacharinko, ex-minister van Binnenlandse Zaken, vermist. Anatoli Kraszowski, een zakenman met Amerikaanse connecties, vermist.

Martsev: 'Dát is de realiteit, dát is Wit-Rusland. Laat u niet in verwarring brengen door wat u hier in Minsk ziet.'

Verwarring, dat is de juiste typering.

Wie van Minsk 2 International Airport naar de stad rijdt, geniet van ruim vijftig kilometer vierbaans asfalt, geflankeerd door reclamezuilen waarop alle verleidingen van het Westen laten weten ons tot in de dictatuur te volgen. In de stad rijden meer Duitse limousines dan er ooit Lada's gereden zullen hebben en de laatste mode uit Parijs lonkt in de etalages. Is dit het land dat door de ambassadeur van de VS in Rusland, Michael Kozak, wordt bestempeld als 'het zwarte gat van Europa'?

'De meeste inwoners herkennen hun eigen stad ook niet meer', zegt Martsev.

Het voorbije jaar is Minsk in ijltempo gemoderniseerd, uitsluitend met als doel westerse bezoekers op het verkeerde been te zetten. In het besef dat de EU en de VS veel waarnemers zouden sturen naar het in oktober gehouden referendum over een mogelijke derde ambtstermijn voor Loekasjenko, werd de hoofdstad veranderd in een showroom die de deplorabele staat van het land moest verhullen.

'Vraag wie in die dure auto's rijden?', zegt econoom Stanislav Antonovitsj, oud-directeur van de Centrale Bank.

'Ik niet', zegt Frants Mamul, voorzitter van de Vereniging van Ondernemers.

'Ik niet', zegt Olga, die een krantenkiosk in een hotel in Minsk runt.

'De mensen die zich die luxe kunnen permitteren, zitten op een of andere manier in het web van Loekasjenko', zegt Antonovitsj.

Ga naar Grodno, zeggen ze, de ooit welvarende stad aan de grens met Polen. Ga het platteland op. Kijk, en huiver.

Grodno dus.

Kunstmest, wapens en zuivelproducten moeten de pijlers zijn geweest waarop deze stad van bijna 200 duizend inwoners binnen de Sovjet-Unie tot bloei kwam, maar inmiddels zijn de meeste fabrieken waar al die rijkdom werd verwekt verworden tot ruïnes. Met subsidies tracht Loekasjenko de illusie van het communisme intact te houden, maar de sociaal-economische statistieken van Grodno illustreren het tegendeel. De werkloosheid is in tien jaar verdubbeld en het gemiddelde maandsalaris bedraagt (omgerekend) 150 euro.

'En sinds Polen en Litouwen lid zijn van de EU is het alleen maar erger geworden', zeggen de broers Vitali en Sergei. Hoe zij rondkomen? 'Met van alles.'

Vóór 1 mei konden de broers nog ongehinderd smokkelen: elektronische apparatuur, drank, bouwmaterialen, sigaretten. De hele stad deed het. Door de illegale handel met de Poolse en Litouwse grensgebieden wisten de bewoners in het westen van Wit-Rusland hun bestaan nog enigszins kleur te geven, maar de expansie van de EU heeft een verlammend effect gehad.

'De grens wordt nu tien keer zo streng bewaakt', zegt Vitali.

'En onze handel is voor Polen veel minder aantrekkelijk geworden. Wat wij hebben, hebben zij mooier en beter', zegt Sergei.

Beiden hebben ze hun geluk in het buitenland gezocht: Vitali in Duitsland, Sergei in Moskou. Sergei was na twee weken terug, Vitali na anderhalf jaar. Maar of hij nog een keer gaat? De aannemer die hem als manusje van alles in dienst nam, liet hem op een zoldertje op een luchtbed slapen. Is dat die paar duizend euro waard waarmee hij nu zijn familie door de winter kan helpen? Collega's hadden op een dag gedaan alsof er een inval was van de migratiedienst. Na twee uur in een nauwe, donkere bergruimte zeiden ze dat het 'een grapje' was.

De manager van de nieuwe markthal die in Grodno is gebouwd, heeft hen al enkele keren een standplaats aangeboden. 'Maar dat nooit', zegt Sergei, 'wij trappen niet in de valkuil van Loekasjenko.'

De Kroon staat in felrode neonletters op het gebouw, dat een jaar geleden is geopend en volgens Loekasjenko is bedoeld om particulier ondernemerschap te stimuleren. Een groot succes, pochen lokale autoriteiten. Een rondgang in de hal leert echter dat zeker eenderde van de winkeltjes zijn deuren alweer heeft moeten sluiten. De huurprijs, in een jaar gestegen van 15 naar 22 dollar per vierkante meter, ontneemt als een wurgslang de middenstand van Grodno de adem.

'Ik wilde hier niet naar toe, maar ik had geen keus', zegt Joeri, een kledingverkoper. 'De markt in de straat waar ik werkte, werd opgeheven en dit was de enige plek waar ik van het stadsbestuur naar toe mocht.' Vroeger haalde hij zijn spullen uit Polen, nu uit Turkije. 'Ik hoop dat Turkije geen lid wordt van de EU.'

Als de huur zo blijft stijgen en de mensen steeds minder te besteden hebben, zal hij waarschijnlijk binnen een jaar zijn winkel moeten sluiten. En raad 'ns wie dan de ruimte opeist. . .? Joeri: 'In deze markthal zaten drie winkeltjes met bouwmaterialen. Alledrie weg. Bijna wekelijks kwamen er inspecteurs of agenten langs. . . De zonen van Loekasjenko bezitten een landelijke winkelketen in bouwmaterialen. Binnenkort schijnt die keten hier in deze markthal een filiaal te openen.'

Frants Mamul, voorzitter van de Vereniging van Ondernemers, kijkt er niet van op. 'Ik heb het zelf meegemaakt, met mijn visverwerkingsbedrijf. Te pas en te onpas worden nieuwe regels, voorwaarden en wetten bedacht, die indirect een enorme belastingdruk veroorzaken. En als een bedrijf dan uiteindelijk ten onder gaat, koopt de staat alles op.'

Antonovitsj, vanwege zijn hervormingsvoorstellen tien jaar geleden door Loekasjenko op een zijspoor gezet: 'Als er meer particuliere bedrijven zouden zijn, zou het volk een veel sterker eigen belang voelen. En dat zou de voedingsbodem voor een revolutie vergroten. Dat beseft Loekasjenko maar al te goed.'

Wie echter meent dat de president enkel haat oproept, vergist zich. Zo schaarde het platteland zich tijdens het referendum in oktober in grote meerderheid achter Loekasjenko, ook al is juist daar het faillissement van Wit-Rusland het duidelijkst zichtbaar. Na een korte opleving midden jaren negentig is de ooit redelijk functionerende agrarische sector onttakeld, met als gevolg dat kolchozen veranderd zijn in spookstadjes waar de werknemers een uitzichtloos bestaan leiden.

In Mysjkovitsji, een kolchoz met drieduizend inwoners op 180 kilometer ten zuidoosten van Minsk, doet niets meer vermoeden dat dit ooit een van de zes beste collectieve boerderijen van de Sovjet-Unie was. Het machinepark is verroest, de wegen in het dorp zijn vernield en de veestapel is van twaalfduizend stuks geslonken tot drieduizend stuks.

'Maar wiens schuld is dat?', vraagt Valeri Tribush, manager van de plaatselijke vleesfabriek.

'Onze president heeft de Sovjet-Unie niet uiteen laten vallen, dat heeft Moskou gedaan', zegt Svetlana Tsvetkova, verkoopster in de dorpswinkel.

'Kijk naar die andere voormalige Sovjet-staten. Rusland, Oekraine, ooit machtige agrarische bolwerken, maar nu importeren ze onze kool, onze wortelen, onze aardappelen. Ik vraag u: wie moet zich nu schamen en wie moet er trots zijn?', zegt Tribush.

Oh ja, ze hebben gehoord en gelezen over hervormingsgezinde politici die een 'open markt' bepleiten. Maar waar waren die slimmeriken twintig jaar geleden, toen de kolchoz de parel van de unie was? Natuurlijk kennen ze de geruchten over geweld, intimidaties en vermissingen van oppositieleiders. Ze halen hun schouders op. 'Zou het Westen zich niet beter met Irak kunnen bezighouden?'

'Je kunt het ze niet kwalijk nemen. Wat de mensen op het platteland weten, is ze verteld door de staatstelevisie: de EU en de VS proberen Wit-Rusland te vernederen', zegt Petr Martsev.

'Welk alternatief hebben ze? Loekasjenko betaalt hun salarissen en pensioenen', zegt Antonovitsj.

'Westerse politici die Loekasjenko dom noemen, maken een inschattingsfout. Door zijn politiek instinct is hij het Westen vaak een stap voor', zegt Martsev.

De economische sancties die Brussel en Washington tegen Wit-Rusland hebben afgekondigd, noemt Antonovitsj een schijnvertoning. Zolang Rusland zich namelijk niet conformeert aan de economische boycot, kan het regime in Minsk door de achterdeur miljoenen dollars binnenhalen. Minsk stelt Rusland in de gelegenheid wapens te verhandelen naar staten als Sudan, Noord-Korea en Iran.

Antonovitsj: 'Onze reguliere economie is failliet, maar denk niet dat Wit-Rusland op de grens van het ravijn staat. Via Rusland en de illegale handel komt zoveel geld binnen, dat Loekasjenko dit systeem nog jaren, misschien wel decennia, kan laten draaien. Ooit zal het instorten, maar voor die tijd kunnen zomaar één of twee generaties verloren zijn gegaan.'

Zeker, de oppositie roert zich. Maar een murw geslagen, welhaast ontmoedigde bevolking vormt geen vruchtbare bodem voor een revolutie als in Georgië of Oekraïne. 'Wit-Russen hebben door de jaren heen geleerd zich aan te passen aan elke situatie, hoe belabberd ook. We zijn overlevers, geen revolutionairen', zegt Antonovitsj. 'De meesten denken: dit land is niet meer te redden. Er het beste van maken, dat is het enige dat rest.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden