De heiligenfabriek

Zijn vereerders hebben lang moeten wachten, maar zondag is het zover: in een door honderdduizenden gelovigen bijgewoond ritueel zal de Italiaanse monnik Padre Pio zalig worden verklaard....

SOMMIGE zegslieden in het Vaticaan menen dat er 'geen moer van klopt', maar dat de rooms-katholieke kerk er niet langer omheen kon. Zeven miljoen pelgrims bezoeken jaarlijks het graf van Italië's geliefdste monnik. Komende zondag is het eindelijk zover: Pio da Pietralcina (1887-1968), volgens enkelen een charlatan, maar voor de meesten een vrome man die zoveel wonderen verrichtte dat er vanuit de hemel wel een handje moet zijn geholpen, wordt in Rome zalig verklaard.

De Italiaanse hoofdstad maakt zich op voor een recordinvasie. Voetbalwedstrijden zijn verschoven, het verkeer zal verlamd raken en het Vaticaan heeft in de wijde omtrek videoschermen geïnstalleerd, omdat het St. Pieterplein te klein is voor de naar schatting één miljoen gelovigen die de ceremonie willen bijwonen.

Ook vanuit de Nederlandse kerkprovincie zijn bussen onderweg met gelovigen die hebben gebeden dat Padre Pio postuum tot de eregalerij van het hiernamaals zou worden bevorderd. De monnik, lid van de orde der kapucijnen, zou op een septemberdag in het jaar 1918 plotseling op vijf plaatsen van zijn lichaam dezelfde wonden hebben vertoond als de gekruisigde Christus.

In 1968 gaf hij op hoge leeftijd de geest, niet dan nadat hij talrijke arme sloebers op wonderbaarlijke wijze van hun lichamelijke en psychische klachten had verlost en in zijn kapel 'Onze Lieve Vrouw van de Genade' te San Giovanni Rotondo, in de hiel van Italië, tegen een pelgrim uit Polen had gezegd dat deze binnen de kerk ooit nog eens een zware job zou krijgen.

Die pelgrim heette Karol Wojtyla - sinds 16 oktober 1978 paus Johannes Paulus II - en is tegenwoordig een verklaarde fan van pater Pio. De Vereerde Vader Pius, zoals de Nederlandse en Belgische kapucijnen hun broeder Pio noemen, is volgens een recente enquête voor de meeste Italianen de beroemdste man van de eeuw, pas op grote afstand gevolgd door toch niet onbetekenende landgenoten als paus Johannes XXIII, staatsman De Gaspari of cineast Fellini.

Zalig- en heiligverklaringen zijn cruciale gebeurtenissen voor de katholieken. Enkele malen per jaar, altijd op een zondag, komen gelovigen uit de hele wereld bijeen, voor een ritueel dat de kerk in haar volle glorie aanschouwelijk maakt. Tijdens de hoogmis ten behoeve van een nieuwe 'helper van God' hangen op de muren van de St. Pieter de portretten van degenen die een schakel vormen tussen de hemel en het aardse kerkvolk.

Koorknapen zingen, nonnen bidden, kardinalen in vol ornaat schrijden voorwaarts en de ambassadeurs bij de Heilige Stoel, onder wie de protestantse vertegenwoordiger van het koninkrijk der Nederlanden, dragen hun pontificaalste versierselen. De in het zwart geklede consistoriaal-advocaat schrijdt naar het altaar en verzoekt de paus of Zijne Heiligheid tot een apostolische brief wil besluiten, waarmee iemand wordt gecanoniseerd, heilig verklaard.

De paus verheft zich vervolgens uit zijn zetel en antwoordt: 'Decernimus - wij besluiten daartoe.' Waarop het Gloria in excelsis Deo wordt ingezet en de kandidaat-heilige of -zalige tot de eer der altaren wordt verheven. Duizenden gelovigen gaan door de knieën of werpen zich devoot op de grond. Komende zondag - alle Italiaanse tv-zenders zijn in hoogste staat van paraatheid - zal de verering van pater Pio aldus zijn hoogtepunt bereiken.

'Gods genade is immers groter dan dat Hij alleen door de bisschop spreekt. Als je eenmaal een goede heilige hebt, is het een bindmiddel voor onze geloofsgemeenschap. Hij zorgt voor de communicatie tussen de levenden en de doden. Heiligen vormen een menselijke ring rondom God. Ze mogen een beetje meespelen met God, om het wat oneerbiedig te zeggen. Hun verering is in de gehele kerk voorgeschreven.' Pater Smit uit Breda, rector van het Pauselijk Nederlands College in Rome, geeft de eerste uitleg.

VOOR EEN nadere explicatie van het ritueel, een van de wezenlijkheden van het rooms-katholieke geloof, verwijst de rector naar een collega, een van de vijf mannen die namens de kerk bepalen wie in aanmerking komt voor een zalig- danwel heiligverklaring. Zijn officiële titel: procureur-generaal van de Congregatie voor Zalig- en Heiligverklaringen van het Vaticaan, 'relator' in het dagelijks spraakgebruik.

Pater Gumpel heet hij, een Duitse jezuïet, die bij voorkeur in het Latijn of Frans converseert, maar onder veel meer talen ook vloeiend en accentloos Nederlands spreekt. 'Als je niet gelooft in het eeuwige leven, heeft het geloof in heiligen natuurlijk geen zin', zegt hij. 'Wij katholieken geloven in een verbinding tussen de kerk op aarde en de hemel. Heiligen staan voor ons in verbinding met God, zij helpen ons in ons gebed tot Christus.'

Gumpel (75) woonde en studeerde lange tijd in Nederland, nadat hij met zijn ouders moest vluchten voor de Hitler-terreur. Hij houdt van de taal, het land en houdt altijd een doosje Hollandse sigaren onder handbereik. 'Rokertje?', vraagt hij, om vervolgens zelf met filtersigaretten zijn werkruimte aan de Borgo San Spirito, op een steenworp afstand van het Vaticaan, te vullen met een dikke tabakswalm.

'Wij noordelingen zijn misschien te nuchter voor dergelijke bijeenkomsten', antwoordt Gumpel op de vraag hoe het te verklaren valt dat heel Italië komend weekeinde ontregeld zal zijn. De zaak-Pio heeft Gumpel niet zelf behandeld, tot zijn niet geringe opluchting, zoals hij voorzichtig laat doorschemeren. Dat het meer dan dertig jaar moest duren voordat het Vaticaan ondanks heftige aandrang van Pio-aanhangers overgaat tot zaligverklaring, heeft juist alles met die zogenaamde wonderen te maken.

Gumpel: 'De Amerikanen vragen mij dikwijls waarom zij geen heilige krijgen. Ik moet dan telkens weer uitleggen dat het ons niet zozeer om verrichte wonderen gaat, als wel om de manier waarop de kandidaat heeft geleefd. Wie leefde als Christus en altijd het goede voorbeeld gaf, komt het eerst in aanmerking. God laat in deze mensen zijn gezicht zien en zijn taal horen.'

Niettemin, zo moet Gumpel erkennen, schrijft ook de in 1983 voor het laatst aangepaste procedure voor dat de kandidaat minstens één wonder (voor zaligverklaring) of twee wonderen (heiligverklaring) moet hebben verricht. De wonderen worden als een teken van God beschouwd. De 'relator' onderzoekt de antecedenten van de kandidaat-heilige, alsmede de door hem of haar verrichte wonderen.

Zeker, Gumpel kent de kritiek. De voormalige hoogleraar theologie, filosofie en kerkrecht verwoordt haar zelf: 'Tijdens het ruim twintigjarige pontificaat van de huidige paus zijn al meer mannen en vrouwen zalig en heilig verklaard dan onder al zijn voorgangers terug tot het jaar 1592. Ik kom nu op 815 zaligverklaringen en 283 heiligverklaringen. Dat is inderdaad veel.

'We zouden een fabriek van heiligen zijn geworden. Ons beleid zou onderhevig zijn aan inflatie. Het is eigenlijk een eenvoudige economieles. Hoe meer producten er op de markt komen, des te lager worden de prijzen. Maar ik moet er wel iets essentieels aan toevoegen. Nog nooit werd iemand zalig of heilig verklaard op gezag van de kerkleiding. Alleen als er een spontane reactie is van het katholieke volk komen wij in actie. Vox populi vox Dei, de stem van het volk is de stem Gods.'

In zijn gesprekken met de paus, zo suggereert Gumpel, onderstreept de procureur-generaal regelmatig dat de r.k. kerk zich meer zou moeten richten op iemands leefstijl dan op de door hem of haar verrichte wonderen. Karol Wojtyla ziet het anders: met een slinkende aanhang in Europa, maar een groeiend aantal gelovigen in Zuid-Amerika, Afrika en Azië is de heiligverklaring een trefzeker instrument. Of het onder een nieuwe paus anders wordt? Gumpel: 'Ik ben geen profeet.'

DE AANVRAAG voor een heiligverklaring wordt via een bisschop naar Rome geleid. 'Een amorfe massa', krijgt de relator dan op zijn bureau. Vele duizenden documenten moeten door hem worden bestudeerd, alvorens hij zijn pleidooi houdt voor de kerkelijke rechtbank. De zaak wordt dan nader bekeken door een college van kardinalen, waarna de paus het laatste woord heeft.

Voor zijn magnum opus, Gumpels onderzoek naar de aangevraagde heiligverklaring van Pius XII, wegens diens houding tijdens de holocaust de meest omstreden paus van deze eeuw, moet de 'relator' vele bibliotheken doorworstelen. Daarbij kan hij een onbeperkt beroep doen op deskundige assistentie, per casus veertig tot vijftig freelance medewerkers.

Essentieel blijft vooralsnog het bewijs van een onverklaarbaar medisch wonder, hetgeen door de technische vooruitgang steeds lastiger wordt. Wat vroeger een wonder was, kan tegenwoordig eenvoudig wetenschappelijk worden verklaard. Gumpel: 'U kijkt ongelovig, maar zulke wonderen geschieden. Persoonlijk ken ik het geval van iemand met verbrandingen van de zwaarst denkbare categorie, die binnen twee dagen volkomen was genezen. Biologisch onmogelijk, maar toch een feit.

'Het slachtoffer had alleen een bidprentje van zijn favoriete geestelijke op het lijf en er werd voor hem gebeden. Ik ken gevallen van mensen die een shock of trauma hadden, waar de medici geen raad mee wisten. Plotseling waren ze op onverklaarbare wijze genezen. Daar waren kennelijk bovennatuurlijke elementen in het spel, een signaal van God.'

Gumpel vindt het opmerkelijk dat steeds minder katholieke artsen bereid zijn voor hem onderzoek te doen, bang als ze zijn hun reputatie te schaden indien een zogenaamd wonder achteraf alsnog medisch verklaarbaar is.

'Het zijn vooral niet-katholieken die ons helpen. Niet belast door religieuze remmingen verklaren zij onder ede dat sommige genezingen medisch onverklaarbaar zijn. En dat gebeurt vaker dan u denkt.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden