De grote oversteek van de gnoes

Ze ruiken de regen en volgen het onweer. Jaarlijks raken 1,5 miljoen gnoes in Tanzania op drift. Geen rivier houdt ze tegen, maar een asfaltweg 'verpest alles'.

De trek van de gnoes. © AP

Het tweemotorig vliegtuigje landt op de korte landingsstrip van grind in het gras. Vanuit de lucht was honderden kilometers lang niets anders te zien dan uitgestrekte savannes met acaciabomen, heuvels en kuddes gnoes. Maar hier, midden in het uitgestrekte niets, staat ineens een schoon, strak betegeld wc-gebouwtje, met een aparte ingang voor mannen en vrouwen, een wastafel met zeep en een waterbassin op het dak.

'Welkom in de Serengeti', zegt de chauffeur die ons naar het kamp zal rijden. 'We doen er alles aan om het toeristen naar hun zin te maken.'

Kampvuur
'Sssht, hoor je dat?'
Het kampvuur knettert in het donker, krekels tsjirpen, de groep valt stil. Achter de rotsen klinkt dierengebrul - eerst twijfelachtig, dan onmiskenbaar. 'Leeuwen', zegt de gids. 'Een leeuw klinkt alsof er een Harley Davidson wordt gestart.'

Het kamp, zeven slaaptentjes, twee wc-tentjes en een grote eettent, staat onomheind tussen de rotsen op een heuvel in noorden van de Serengeti, het grootste onaangetaste natuurpark ter wereld. We zitten aan de Tanzaniaanse kant, vlak bij de grens met Kenia. Hier steken jaarlijks in oktober zo'n anderhalf miljoen gnoes en zebra's de Mara-rivier over tijdens hun grote trek, de regens achterna. Dit is het meest ongerepte deel van het park. Hier is nauwelijks bebouwing, weinig stroperij door de slechte bereikbaarheid en geen ander geluid dan dat van schreeuwende vogels en grazend wild. En precies hier wil de overheid een tweebaans asfaltweg aanleggen.

Onvermijdelijke weg
'We moeten reëel zijn', zegt gids Jean du Plessis. ¿Een weg die noordwest-Tanzania door het park met de rest van het land verbindt, is onvermijdelijk. Maar de vraag is: waarom juist híer? Het verpest alles. In het zuiden is veel meer verkeer.'

Bij zonsopgang is het weidse uitzicht indrukwekkend. Gnoes grazen tot aan het kamp, bavianen komen nieuwsgierig de rots af. Met drie jeeps rijden we over een bochtige zandweg de heuvel af, door savannes langs olifanten, giraffen en kadavers, om het spektakel te zien van duizenden gnoes die zich instinctief bij de rivier verzamelen.

Langs de Mara houdt de jeep plotseling halt omdat de inzittenden een vlucht gieren en maraboes willen fotograferen. De vogels cirkelen boven het water en landen sierlijk op de oever. Eerst een, dan twee, dan zes, zeven, acht. De chauffeur rijdt voorzichtig dichterbij, totdat we een ondraaglijke stank ruiken en de reden van de aanwezige roofvogels duidelijk wordt: in het slib van de rivier drijven dertien dode gnoes op hun rug. Hun vlees wordt gretig kapotgetrokken door felgele snavels.

Klein kerkhof
Het kleine kerkhof is een van de onvermijdelijke gevolgen van de kuddes gnoes die elk jaar op drift raken en rondtrekken door hun land. Tijdens een heroïsche tocht langs leeuwen en hyena's leggen ze zo'n 2700 kilometer af om het groen af te grazen dat de regens het land hebben geschonken. Ze maken een sikkelvormige reis die begint in het zuiden en voert naar de Mara-rivier in het noorden, waarin krokodillen genadeloos op hen wachten.

'Daar gaat het gebeuren!', roept de chauffeur plotseling, wijzend in westelijke richting. Hij drukt het gaspedaal in en racet enkele kilometers langs de rivier, waar een omvangrijke kudde gnoes bokkend en snuivend wacht tot één van hen het initiatief neemt en in het water springt.

Gaat er één, dan gaan ze allemaal
'Als één gnoe gaat, gaan ze allemaal', zegt de gids. 'Maar ze durven niet. Vermoedelijk liggen er krokodillen.'

De Serengeti, wat letterlijk 'eindeloze vlaktes' betekent, is bijna 15 duizend vierkante kilometer in omvang. Het vormt samen met het natuurgebied Ngorongoro, het Natronmeer, het Loliondo wildpark en de Masai Mara in Kenia het 'Groot Serengeti Ecosysteem' waarbinnen dieren zich over 30 duizend vierkante kilometer vrij kunnen verplaatsen. De Serengeti is het meest complexe en onaangeroerde ecosysteem op aarde, de jaarlijkse trek van de gnoes - wildebeesten op z'n Afrikaans - is de grootste zoogdiermigratie.

Omdat het park de bewoners bij het Victoriameer van de rest van het land scheidt, wil de overheid al tientallen jaren een asfaltweg door het natuurgebied aanleggen. Tweemaal eerder is dat plan op milieugronden afgewezen, onder meer door Unesco, die het gebied in 1978 op de Werelderfgoedlijst plaatste. Maar in 2012 moet hij er echt komen; president Kikwete heeft die belofte in aanloop van de verkiezingen in november gedaan.

Hotels en restaurants
'We doen alles om het toeristen naar de zin te maken', herhaalt chauffeur Christopher Samwel. 'Als de weg komt, komen er ook hotels en restaurants. Dat is goed voor de economie. Bovendien kunnen de bewoners in het noordwesten dan sneller naar het ziekenhuis. De lokale bevolking is er blij mee.'

Hij start zijn jeep als de schemer invalt en duidelijk wordt dat de wildebeesten zich vandaag niet aan de oversteek wagen. 'No worries, morgen zijn we niet te laat', benadrukt de chauffeur. 'We hadden eens een toerist die vier weken kwam om het spektakel te zien. Pas op de laatste dag staken ze over.'

De gnoes zijn dominant aanwezig hier in noord-Serengeti. Overal grazen duizenden dieren, alles staat in het teken van de grote trek. In het kamp, in de legergroene wc-tentjes, staan naast de houten poepdozen gehoornde gnoeschedels ter versiering. Twee Afrikaanse koks braden vlees van wildebeest op houtvuur en gasflessen, in de eettent gaat het gesprek over de asfaltweg die het park over vijftig kilometer moet gaan doorkruisen. 'De gnoes steken een rivier vol krokodillen over, dus een asfaltweg is voor hun migratie geen belemmering', zegt kampeigenaar Jean du Plessis. 'Maar de overlast is wel een probleem. Een weg trekt verkeer, stropers en bebouwing aan. En geluid. Ook 's nachts.'

Regen
Gnoes ruiken de regen en volgen onweersluchten. De parkrangers noemen de dieren helderziend - soms lijkt het alsof ze zich vergissen, alsof ze naar droge vlaktes migreren. Maar zodra de kuddes aankomen, gaat het binnen enkele dagen regenen. 'Zij weten dat eerder dan het weerbericht.'

Ecologen vrezen dat de asfaltweg de migratie van de wildebeesten nadelig zal beïnvloeden. Dat ze gedesoriënteerd raken door aanrijdingen en het lawaai, dat stropers het vlees makkelijker meesmokkelen, dat het aantal dieren rampzalig zal dalen en uiteindelijk het hele ecosysteem uit balans raakt. Jaarlijks rijden 80 duizend jeeps en trucks door het park, voornamelijk door Centraal Serengeti. 'Laten ze dáár de weg aanleggen', zegt Jean du Plessis.

'Daar is het meeste verkeer en hebben de meeste mensen er profijt van. Als ze hier in het noorden een asfaltweg aanleggen, komt er over een paar jaar toch ook een in Centraal, daar kun je donder op zeggen.'

Nooit gaan rennen
De volgende dag wordt de groep gesplitst. De ene helft gaat vroeg in de ochtend wandelen met gids Du Plessis en gewapende parkrangers ('Regel één: wat er ook gebeurt, ga nooit rennen!'), de andere helft rijdt naar de rivier om te kijken of de gnoes de oversteek al durven te wagen. Bij de Mara blijkt de kudde in omvang te zijn verdubbeld. Als één gnoe van richting verandert, volgen alle andere hem na. De hele kudde lijkt één groot bewegend organisme. Gnoes zijn altijd in beweging, hun reis kent geen begin en geen einde. De dieren lopen onrustig langs de rivier heen en terug om een geschikte plek voor de oversteek te zoeken, maar geen van hen neemt het voortouw om het water in te gaan. Stof stuift onder hoeven, camera's klikken, uren verstrijken - het blijft spannend maar er gebeurt niets. De zon brandt genadeloos en het gezelschap wordt melig.

'Ik ben gnoemoe', grapt de een. 'Genoe is genoe', zegt een ander. 'Ik krijg honger van al dat vlees', lacht de chauffeur, die via zijn telefoon regelt dat de groep wandelaars vanmiddag lunchpakketten meebrengt als ze naar de rivier komen.

Dan gaan ze toch
De 'riviergroep' peinst er niet over naar het kamp terug te keren voor de lunch en een late middagwandeling. Niemand wil het risico lopen dat juist straks de kudde de oversteek waagt.

En dan plotseling, als de avond valt en niemand er meer op bedacht is, storten tientallen gnoes zich ineens in het water. Ze loeien, klauteren over rotsen, negeren nijlpaarden en proberen de sterke stroming te bedwingen. Sommige drijven weg en verdrinken, de schaduwen van laagvliegende gieren glijden over de rotsen in de rivier. Duizenden runderen volgen elkaar blindelings in een sluier van opspattend water. Van verre komen gnoes die zich aansluiten bij de overstekende kudde. Een uur gaat voorbij, en nog is de oversteek in volle gang. De meeste dieren halen met glimmend natte ruggen de overzijde, totdat een van hen plotseling schrikt, omdraait en terugkeert naar de kant waar hij vandaan kwam. Alle andere na hem keren om en klauteren terug op de oever. Een weer staat daar die groep, aarzelend, snuivend, wachtend op het juiste moment, dat dagen op zich kan laten wachten.

'Ik verwacht dat het goedkomt', zegt Jean du Plessis hoopvol op de landingsstrip bij het vertrekkende vliegtuigje. 'President Kikwete hoopt na zijn ambtstermijn op een internationale carrière. Hij weet dat de kritiek op zijn plannen in het buitenland groot is. Ik denk dat hij na de verkiezingen zwicht. Want wie wil nou door het leven gaan als de man die de Serengeti om zeep hielp?'

Gnoes in Tanzania
Kijken
National Geographic heeft de grote trek van de gnoes en andere diersoorten gefilmd, zowel op land als vanuit de lucht en onder water. De serie 'Great Migrations' wordt vanaf zondag 7 november wekelijks uitgezonden op National Geographic Channel om 21.00 uur.

Reizen
Informatie over safari's en kamperen in de Serengeti: Kijken
National Geographic heeft de grote trek van de gnoes en andere diersoorten gefilmd, zowel op land als vanuit de lucht en onder water. De serie 'Great Migrations' wordt vanaf zondag 7 november wekelijks uitgezonden op National
Geographic Channel om 21.00 uur.

Reizen
Informatie over safari's en kamperen in de Serengeti: Exploretanzania.nl, wayoafrica.com. Voor Tanzania is een visum vereist (www.visumburo.nl).


Gezondheid
In Tanzania heerst malaria en dengue, goede bescherming tegen muggenbeten en tijdig beginnen met anti-malariatabletten is noodzakelijk. Reizigers over land moeten een choleraverklaring overleggen. Diverse vaccinaties zijn vereist, zie www.lcr.nl.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden