'De dame' krijgt sluipend levenslang

De uitspraak in het proces tegen de Birmese Aung San Suu Kyi, over de Amerikaan die naar haar huis zwom, wordt dinsdag verwacht....

Het meertje waaraan het huis van Aung San Suu Kyi ligt is niet groot. Van alle kanten kun je de overkant met het blote oog goed zien. Op de oever zitten wat paartjes verliefd naar het water te staren. Verder bevolken vooral groepjes onduidelijke, nors kijkende mannen de waterkant. En de toegang tot de villawijk aan het meer is zwaar bewaakt.

‘Hier woont the lady, de dame’, zei een taxichauffeur destijds terwijl hij aan de villa voorbij reed. Hij durfde niet te wijzen of af te remmen. Een kort knikje met zijn hoofd gaf aan dat hij de rechterkant bedoelde. En met hoorbare angst in zijn stem zei hij: ‘Please don’t take pictures, sir.’ Geen foto’s.

Zelfs voorbijrijden is in Rangoon niet zonder gevaar. Vrijheid is in Birma altijd voorwaardelijk. Vrijheid is een goed waar je heel voorzichtig mee moet omspringen, want voor je het weet ben je het kwijt.

‘De dame’ zelf is daarvan het levende bewijs. ‘Daw’, dame, is de eretitel die de bevolking Aung San Suu Kyi heeft gegeven. Die titel kan haar niet beschermen tegen de willekeur van de Birmese justitie. Integendeel: die verering door het volk vormt juist de reden dat zij 14 van de afgelopen 20 jaar in gevangenschap heeft moeten doorbrengen. Het is ook de reden dat haar gevangenschap deze week waarschijnlijk opnieuw verlengd zal worden.

Aung San Suu Kyi stamt uit de hoogste Birmese kringen. Zij is in 1945 in Rangoon geboren, als dochter van de Birmese vrijheidsheld generaal Aung San. Haar vader wordt vermoord als zij 2 jaar oud is, luttele maanden voordat Birma, in januari 1948, onafhankelijk wordt.

Haar moeder wordt een geziene persoonlijkheid in de politiek. Suu Kyi gaat met haar mee als zij in 1960 ambassadrice in India wordt. Met die verhuizing begint een internationaal bestaan.

Ze studeert filosofie, politieke wetenschappen en economie in het Engelse Oxford en studeert verder in New York. Daar is in die jaren de Birmees Oe Thant voorzitter van de Verenigde Naties, en Suu Kyi schort haar studies tijdelijk op om voor hem te werken. In 1972 trouwt ze met de Britse wetenschapper Michael Aris, die hoogleraar Tibetaanse studies in Oxford wordt. Het paar krijgt twee kinderen. Suu Kyi helpt haar man bij zijn studies, en begint zelf een onderzoek naar de geschiedenis van haar vader, van wie ze in 1984 een biografie schrijft.

Aan dit wetenschappelijke leven komt in 1988 een abrupt einde. Suu Kyi reist naar Birma, eigenlijk om haar zieke moeder te bezoeken, maar komt terecht in een politieke omwenteling die ook haar eigen leven voorgoed ondersteboven zal gooien.

De oude, excentrieke leider van de regerende Socialistische Partij, generaal Ne Win, treedt in 1988 om gezondheidsredenen af, en in het machtsvacuüm dat ontstaat steekt de democratiseringsbeweging de kop op. Studenten, monniken en de lokale middenklasse gaan en masse de straat op om te demonstreren voor democratie.

Aung San Suu Kyi trekt mee de straat op. In een toespraak zegt zij later: ‘Als dochter van mijn vader kon ik niet onverschillig blijven te midden van al deze gebeurtenissen.’ Door haar prominente achtergrond, maar vooral ook door haar intellectuele en krachtige verschijning wordt zij gebombardeerd tot leidster van de democratiseringsbeweging.

Ze neemt die leiding energiek in handen. Zij organiseert demonstraties in het hele land, en roept op tot vreedzame democratische hervormingen en vrije verkiezingen. De onderzoekster uit Oxford wordt op slag een nationale figuur. Op 26 augustus 1988 spreekt zij, op de trappen van de heilige Shwedagon Pagode in Rangoon, een menigte van een half miljoen mensen toe. Ze richt de ‘Nationale Liga voor Democratie’ op. Verkiezingen komen er dat jaar niet. Het leger grijpt de macht, de militairen slaan de demonstraties neer, en kondigen de staat van beleg af.

Aung San Suu Kyi krijgt voor het eerst huisarrest. Ze zit nog steeds opgesloten als de militairen twee jaar later, in 1990, wel verkiezingen uitschrijven. Hoewel Suu Kyi zelf geen campagne kan voeren, boekt haar NLD een overweldigende overwinning op de militairen. De uitslag geeft Aung San Suu Kyi uitzicht op het premierschap.

Zover komt het niet. De militairen accepteren de verkiezingsuitslag niet, en sluiten de kopstukken van de NLD op. Suu Kyi blijft onder huisarrest, maar haar optreden en de verkiezingsuitslag hebben de aandacht van de buitenwereld getrokken. In 1991 krijgt zij de Nobelprijs voor de Vrede, en vanaf dat moment is ze nog meer dan eerst een kracht waarmee de militairen rekening moeten houden.

De enige manier die zij kunnen bedenken om haar in toom te houden is haar op te sluiten, en haar volledig van de buitenwereld te isoleren. In 1995 laten zij de teugels een beetje vieren. Het land wordt lid van de gemeenschap van Zuid-oost-Aziatische staten (ASEAN), en Suu Kyi wordt vrijgelaten.

Als haar echtgenoot in 1995 op sterven ligt, krijgt ze toestemming naar Engeland te vliegen. Ze gaat echter niet, bevreesd als zij is dat zij niet meer in Birma zal mogen terugkeren. Later zal ze uitleggen dat zij de kracht voor deze moeilijke beslissing heeft weten te vinden dankzij haar gevangenschap. Volgens haar heeft de gevangenschap haar nog vastberadener gemaakt om de rest van haar leven te wijden aan Birma. Haar man sterft zonder haar.

In 2000 wordt Suu Kyi opnieuw onder huisarrest geplaatst, en twee jaar later, na bemiddeling door de VN, opnieuw vrijgelaten. Nog geen jaar later wordt ze echter voor de derde keer opgesloten; sindsdien zit zij vast op grond van een wet die toestaat mensen vijf jaar lang zonder proces gevangen te houden. Na vijf jaar wordt haar huisarrest met een jaar verlengd; en in 2008 opnieuw, ondanks heftige protesten uit het buitenland.

Haar advocaten betogen dat haar huisarrest niet voor een derde keer mag worden verlengd en dat zij in 2009 moet worden vrijgelaten. Maar net voordat het zo ver is, dringt een Amerikaan, John Yettaw, haar huis binnen en blijft daar twee dagen. De man, een godsdienstig bevlogen Vietnamveteraan, heeft een visioen gehad waarin Suu Kyi wordt vermoord. Hij is het meer naar haar huis overgezwommen om haar te waarschuwen, zegt hij.

De Amerikaan geeft de autoriteiten een prachtig excuus om Suu Kyi langer vast te houden. Door hem onderdak te verlenen, heeft zij de regels voor haar huisarrest overtreden, luidt de aanklacht.

De militairen willen de oppositieleidster uit de weg hebben als zij volgend jaar verkiezingen houden. Die verkiezingen worden gehouden volgens regels die de militairen zelf hebben opgesteld in een nieuwe Grondwet. Die wet bepaalt onder meer dat de leider van Birma een militaire achtergrond moet hebben. De verkiezingen worden bij voorbaat gezien als een schijnvertoning en een Suu Kyi op vrije voeten zou die vertoning danig kunnen verstoren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden