De dag dat de angst terugkeert

Honderdduizenden mensen slikken medicijnen tegen hun angsten of depressie. Wat zou er gebeuren wanneer die pillen er niet meer zijn, bijvoorbeeld omdat ze tot verboden drugs worden verklaard?...

Half negen 's ochtends, de trein stopt en opent zijn deuren. Forensen lopen de trap af, de hal door, de ongeduldigen slalommen om hen heen.

Als deze reizigers zich aan de statistieken houden, schuilen in één op de twintig aktetassen antidepressiva in het pennenvakje. Dan neemt één van die drie oudere dames, nacht na nacht een slaappil, de ander af en toe. En slikt één van die vijfentwintig verkopers die broodjes hete kip over de toonbank schuiven, al jarenlang iedere dag kalmeringspillen, doen drie dat regelmatig, en enkele collega's hebben ze in de binnenzak voor het geval dat.

Eén op de vijf Nederlanders gebruikt een chemische steun in de rug om door de mensenmassa of door de dag te komen, of door het leven. Vrouwen meer dan mannen, terwijl ouderen onevenredig veel slaapmiddelen gebruiken. Of werkenden meer of minder slikken wordt niet bijgehouden.

Draait Nederland niet alleen op koffie, maar ook op Prozac en valium?

En wat zou er gebeuren als deze mensen daar ineens mee stoppen? Omdat de grondstoffen door oorlog of staking niet verkrijgbaar zijn, of omdat de bijwerkingen veel gevaarlijker blijken dan gedacht? Of omdat de geschiedenis zich herhaalt en de overheid ze tot drugs verklaart (zie kader). Of gewoon zomaar, als gedachte-experiment?

'Allereerst krijgen ze afschuwelijke onthoudingsverschijnselen', zegt prof. dr. Toine Pieters van het VU Medisch Centrum, gespecialiseerd in de geschiedenis van de farmacie. 'Maar mensen zijn vindingrijk genoeg om er toch aan te komen of onmiddellijk iets anders te vinden, desnoods alcohol.'

Begeleid

Goed, het afbouwen wordt dus netjes begeleid. In het gedachte-experiment worden bovendien de ernstige patiënten gespaard, terwijl anderzijds aan de mildere kant van het spectrum van angst- en stemmingsstoornissen - het gros - niet alleen de ssri's (moderne antidepressiva van de Prozac-familie) en benzodiazepinen (slaap en kalmering), maar ook plaatsvervangende genees- of genotmiddelen worden weggenomen.

'Nou, dat wordt een wereld vol zenuwachtige mensen', zegt René Kahn, hoogleraar psychiatrie aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht, die het psycho-pillenvrije spiegelbeeld van Nederland het somberst inziet. 'Veel meer mensen dan nu kunnen niet meekomen of knappen eerder af, gaan dood of doen zichzelf iets aan. Er zal veel onnodig lijden zijn.

'Ik verwacht meer ongelukken, want mensen zijn niet uitgeslapen en ze letten minder goed op omdat ze meer met zichzelf bezig zijn. Leuker wordt er niet op, want er gaat veel talent verloren. Die 10 à 20 procent zenuwlijders' zijn vaak de creatieve en empatische mensen. Het wordt saai.'

Ook Kees Hoogduin verwacht veel uitval. Hoogduin, hoogleraar psychopathologie aan de Radboud Universiteit Nijmegen en directielid van de HSK Groep, een organisatie die werknemers met psychische klachten behandelt: 'Als je met antidepressiva of angstremmers stopt, keren bij 40 tot 100 procent van de mensen de klachten terug. Angstklachten vrij acuut. Hoe gaat dat: iemand zit een vergadering voor en kan door zijn paniekstoornis geen woord uitbrengen. Eenmaal thuis krijgt hij al paniekaanvallen door het idee dat hij naar zijn werk moet.

Personen met depressies, verwacht Hoogduin, kunnen in eerste instantie prima doorwerken. 'Totdat zich een nieuwe episode aandient.' Maar ook melden de mensen die slechts af en toe een slaappil grijpen, zich ziek of zijn chagrijnig na een slechte nacht.

Blijft er genoeg werkkracht over om de 24-uurs-economie draaiende te houden? 'Mét pillen kan de maatschappij harder draaien', zegt Willem van der Does, hoogleraar experimentele psychopathologie aan de Universiteit Leiden en auteur van onder andere Dat moet mij weer gebeuren - Zwartkijkers, zeurpieten en angsthazen. 'Maar dat geldt voor alcohol ook. Zelf neem ik een slaappil en borrel als ik uit de VS terugvlieg, zodat ik in het vliegtuig kan slapen. Dat scheelt me een hele werkdag.'

Een bekende klacht is dat stressgevoeligheid weggeslikt móet worden, nu dat kan. Psychische zwakte wordt minder geaccepteerd en het werktempo gaat omhoog, waardoor weer meer mensen pillen behoeven om het bij te benen.

Dat gevoelige personen moeite hebben met de maatschappij is niet uniek voor de húidige maatschappij, zegt Toine Pieters. 'Er is altijd verwezen naar de drukte van het moderne leven' dat steeds veeleisender wordt. Dat zei men bijvoorbeeld ook in de 19de eeuw, toen de stoommachines doorbraken en op het werk de klok werd ingevoerd.'

De fanatieke anti-psychiatrische beweging, eind jaren zestig, zag in rustgevende pillen zelfs dwangbuizen van de maatschappij, die de op productie en welvaart gerichte samenleving draaiende hield. In 1979 riep de anti-psychiatrische beweging in de Gekkenkrant nog op tot een 'Valium vrije vrijdag' - die er nooit is gekomen.

'Degenen met minder sociale en persoonlijke veerkracht, dempen het dagelijks onbehagen, de spanningen, angsten en depressies met alcohol, sigaretten of medicijnen', zegt Pieters.

'Tot 1800 dronk men gewoon op het werk.' Toen dat in de 19de eeuw verboden werd, kwamen er al snel alternatieven. 'Welgestelden haalden opium en morfine bij de drogist en kochten mooie spuiten in de duurdere warenhuizen. Voor jan-en-alleman was er het opiumdrankje laudanum. Ook toen verwezen advertenties letterlijk naar de drukte van het moderne leven.

'Toen de Opiumwet ook die middelen verbood, werd hun plek mooi ingenomen door de kalmerende barbituraten, die een stormachtige opkomst maakten.' Er werden in die tijd net zoveel kalmerings- en slaappillen geslikt als nu, berekende Pieters.

'De zoektocht naar psychotrope genees- of genotmiddelen is eeuwenoud. Het is een existentiële zoektocht naar demping en stemmingsregulering. Naar een chemische deken tegen dagelijks ongenoegen.'

Meditatie

Mocht die deken onverwacht worden weggetrokken, dan betekent dat echter niet dat alle gevoeligen onder ons hopeloos verloren zijn. Willem van der Does: 'Er zijn alternatieven. Om op het werk te voorkomen dat het ziekteverzuim uit de klauwen loopt, helpen ook kortere werktijden, betere scholing, meer structuur. Sporten, gezond eten en genoeg slapen helpen eveneens. Mensen met restverschijnselen zijn soms gebaat bij meditatie.' Hij weet het, het klinkt utopisch.

De belangrijkste troef, zegt Van der Does, is echter cognitieve gedragstherapie. Hoogduin van HSK: 'Wij geven altíjd cognitieve gedragstherapie aan werknemers met milde depressie, angstklachten en burnout, zelden medicijnen.'

Hoogduin windt zich op over artsen die eerst het receptenboekje grijpen. 'Cognitieve gedragstherapie is in richtlijnen eerste keuze. Dóe dat dan. De kans op terugval wordt kleiner dan na het stoppen met medicijnen.'

Versie 1.1 van het gedachte-experiment luidt dus: bij angsten, spanningen en milde depressies geen pillen meer, wel gaan we massaal aan de cognitieve gedragstherapie. In ons kielzog gevolgd door onze in alcohol-, absint- of opiumnevelen gehulde voorouders, leren we om te gaan met gedachten, gevoelens en het leven in het algemeen.

Kahn noemt het een waanzinnig elitaire gedachte. 'Het is een goed alternatief, maar niet voor iedereen. Er is intelligentie en inzicht voor nodig.'

Maar Hoogduin is enthousiast. 'Ze leren normaal hun leven te leven. Mensen raken de angst voor de angst kwijt en daarmee het vermijdingsgedrag dat hen belemmerde. Vaak zijn ze taken en verantwoordelijkheden uit de weg gegaan met de gedachte: dan slaat de paniek weer toe of slaap ik weer niet. Velen worden assertiever, sommigen ontwikkelen zich alsnog en maken eindelijk hun ambities waar.

En dan zónder de bijwerkingen van antidepressiva (geen zin in seks, sufheid, misselijkheid) of benzodiazepinen (emotionele vervlakking, geheugenverlies, sufheid en daardoor eigenlijk niet in het verkeer te gebruiken).

Hoogduin ziet Nederland 1.1 helemaal zitten, maar Pieters, Van der Does en Kahn kunnen niet zeggen hoe de balans uitslaat. Want hoeveel zijn er na de virtuele verdwijning van pillen beter af, hoeveel zijn toch slechter af zonder chemische steun in de rug? Misschien verdwijnen met de versuffende bijwerkingen ook veel verkeersongelukken, maar misschien ook leveren de spanning, gebroken nachten en afgeleide gedachten juist meer ravage op.

Kille kanten

Wordt de arbeidsmarkt overspoeld door de werkkracht en creativiteit van angst- en depressiepatiënten die zich door cognitieve gedragstherapie bevrijden van klachten, pillen, bijwerkingen en vermijdingsgedrag? Of leggen juist nog meer het af tegen de harde en kille kanten van het bestaan, zo zonder de bescherming van pillen?

'Daarvoor weten we te weinig van de medicijnen', zeggen alledrie. Want hoe gek het ook klinkt, ondanks het grootschalige gebruik van bijvoorbeeld antidepressiva is er nog steeds geen consensus over de effectiviteit ervan en de gevolgen op lange termijn.

Kahn noemt ze een effectief middel tegen angsten en depressies, Van der Does spreekt daarnaast van een beschermend effect, maar er zijn ook onderzoekers die denken dat ze niet of nauwelijks effectiever zijn dan neppillen, wel schadelijker.

De reden dat Nederland 1.1 er niet zal komen is echter een praktische: er is een veelvoud aan cognitieve gedragstherapeuten nodig, terwijl die nu al met wachtlijsten kampen. 'De ene helft van Nederland zou bijkans de andere helft moeten coachen', zegt Van der Does.

En dan zijn er nog de kosten. 'Zelfs de honderdduizend mensen die door een angststoornis arbeidsongeschikt zijn, kun je genezen door ze alsnog de adequate therapie te geven', verzucht Hoogduin. 'Maar de uitkeringsinstantie zegt: daar is geen geld voor.'

Het zal dus nog wel even duren tot de utopie werkelijkheid wordt - Nederland liever, de werkvloer rustiger, passende therapie ruim voorradig. Tot die tijd houdt Kahn wellicht gelijk: 'Voor één op de vijf is het leven een last. Deze mensen hebben hulpmiddelen nodig om zich staande te houden.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden