Beschouwing kaalgeschoren coupe

De buzz cut: statement of modegrill?

Foto Studio V

De tondeuses razen gretig over de kruinen van vrouwen. Is het een statement, of slechts een modegril?

Het seizoen van Zomergasten werd op 29 juli afgetrapt met actrice Romana Vrede. Zij was niet alleen een van de eerste zwarte vrouwelijke gasten van VPRO Zomergasten, of de eerste zwarte vrouw die een Theo D’Or voor haar theaterwerk ontving; vermoedelijk was ze ook de eerste vrouwelijke Zomergast met vrijwel kaalgeschoren hoofd. In de uitzending liet ze een fragment zien van de protestmars tegen de wapenlobby in Amerika van afgelopen maart, waarin de 18-jarige scholiere Emma González, die de beschietingen in Marjory Stoneman Douglas High School in Florida had overleefd, een indrukwekkende speech hield. Haar minutenlange stilte maakte evenveel indruk als haar op het eerste gezicht strijdbare uiterlijk: gescheurde broek, militair groen jack en vooral, een op de millimeter geschoren hoofd. Hoewel de scholiere haar haar al maanden voor de schietpartij had afgeschoren – volgens een Instagrampost van haar op het account van haar school omdat ze het haar lange haar te warm vond en er hoofdpijn van kreeg – kreeg haar geschoren coupe hier een nieuwe politiek-activistische lading.

Een vrouw met een vrijwel kaalgeschoren hoofd (of buzz cut) maakt een punt, ook als ze helemaal geen punt wilt maken. Een geschoren hoofd is nog altijd zo afwijkend, en de culturele betekenissen van vrouwelijk haar zo beladen, dat de omgeving het vrijwel kaalscheren zal beschouwen als een Daad. Om die al dan niet bedoelde stellingname en de betekenissen van een geschoren coupe te begrijpen, moeten we eerst terug naar de actie van het scheren zelf. Die is, veel meer dan het ‘gewoon’ knippen van haar, fysiek en intiem.

Zoals er kleuters zijn die moeten huilen als ze poepen, omdat ze iets van zichzelf verliezen en dat als bedreigend ervaren, zo zijn er mensen voor wie het volledig afknippen van haar een zeer emotionele ervaring is. Je verliest iets dat bij je lichaam hoorde, en je lichaam is je identiteit. Dat wegnemen is een daad die, wanneer het vrijwillig gebeurt, vaak symbool staat voor een (radicale) verandering, en als het onvrijwillig is grote vernedering veroorzaakt. Het Samson-effect; naar het Bijbelse verhaal van de Israëlische rechter Samson wiens kracht school in zijn lange haar. Dat had hij opgebiecht aan zijn maîtresse Delila, die bij de vijand hoorde en hem op een nacht in zijn slaap kaalschoor. 

Britney's publieke instorting

Het kan ook een teken zijn van mentale explosie, als een vrouw haar hoofd kaal scheert. Op 16 februari 2007 - nog ruim vóór het bestaan van Instagram en Twitter - besloot popicoon en tieneridool Britney Spears in een salon in Californië haar hoofd kaal te laten scheren. Het werd gefotografeerd en binnen de kortste keren keek de wereld mee. Dat zij last had van de verwachtingen van de entertainmentindustrie, was bekend. Deze daad werd meteen gezien als symbolisch: Britney wierp, als een wanhoopsdaad van publieke vernedering, haar gesexualiseerde imago van zich af in een poging zich te ontdoen van de eisen die grote roem aan een jonge vrouw stelt. 

Haar en kracht vallen samen in veel verhalen en culturen. Filippijnse kinderen worden niet geknipt voor hun eerste verjaardag, vanwege een bijgeloof dat ze anders nooit tot intelligente mensen zouden kunnen opgroeien. In Mongolië worden kinderen geschoren tussen de leeftijd van 2 en 5 jaar (variërend per regio) om het kind te scheiden van de band met voorgaande levens, en het einde van de babytijd te markeren, een ritueel waarbij de hele familie betrokken wordt. In India scheren honderdduizenden mannelijke én vrouwelijke hindoes jaarlijks hun haar; een symbolische offerdaad van het afleggen van de eigen wil ten dienste van het hogere. 

 Onvrijwillig gedaan, is scheren een vorm van inbreuk op de lichamelijke integriteit; na de Tweede Wereldoorlog werden duizenden vrouwen in Nederland, België en Frankrijk die relaties hadden gehad met de Duitse vijand publiekelijk kaalgeschoren. Een openbare vernedering die zijdelings verwijst naar het scheren van Samson; de vijand wordt ontdaan van zijn eigenheid en aantrekkingskracht.

In fictie zijn kaalhoofdige vrouwen doorgaans krachtig; Charlize Theron in Mad Max: Fury Road, Danai Gurira als Okoye, aanvoerster van de kaalhoofdige vrouwen van de Dora Milaje in Black Panther, Eleven in Stranger Things, Demi Moore in G.I. Jane, Natalie Portman in V for Vendetta, zelfs Jeanne D’Arc werd in sommige filmversies kaalgeschoren gespeeld. Het zijn weliswaar fictieve powervrouwen, maar hun kaalheid symboliseert hier steeds hardheid en een zeker mannelijk karakter. In het echte leven hoeft dit zeker niet zo te zijn; het kan juist kwetsbaarheid tonen of een poging zijn vrouwelijkheid nieuwe invulling te geven. Natuurlijk zijn, zoals de kaalgeschoren schrijver Katie Fustich in een verklarend essay op Medium opmerkte, deze fictieve kale vrouwen ook allemaal gecreëerd door mannelijke regisseurs en producers en voor een groot deel door mannelijke schrijvers.

Voor zwarte vrouwen kan een rol spelen dat lang, ingeweven haar of een pruik zwaar, warm en veel gedoe is - één van de redenen die Romana Vrede geeft voor haar kapsel, dat ze al jaren draagt (zie kader). Ook kan maatschappelijke druk om gesteild haar te hebben een rol spelen, wat als aanpassing aan een door een wit schoonheidsideaal gedreven samenleving kan worden opgevat. Zeer kort haar scheren is dan een daad om je eigenheid op te eisen. Natuurlijk is er ook nog de optie dat het gewoon wordt gedaan omdat het mooi gevonden wordt, wat ook voor de hand ligt. Want de (vrijwel) kaalgeschoren vrouw is in.

Geschoren V door Freakz du Artz. Foto Studio V

Actrices en modellen als Kristen Stewart, Cara Delevingne, Megan Fox, Amber Rose, Alek Wek en Adwoa Aboah kiezen voor de ‘Coupe Sinéad’. Heel kort geschoren haar dat de vorm van de schedel blootgeeft en alle nadruk legt op het gezicht. Op een haast ironische manier is de schoonheid van dat gezicht dan nog opmerkelijker. Zoals een hoofddoek de schoonheid van een gezicht kan onderstrepen, zo kan een kaal hoofd dat ook – er is immers geen afleidend kapsel als omlijsting. Daardoor ontstaat een ambivalente culturele claim; enerzijds wordt er gebroken met schoonheidsvoorschriften, anderzijds blijft de drang om aan die schoonheidsregels te blijven voldoen intakt. Een hele mooie vrouw met kaal hoofd maakt een punt - een minder mooie zal weinig worden opgemerkt, en nog minder geprezen om haar actie. Die ironische twist ontstond ook toen de Ierse zangeres Sinéad O’Connor in 1990 wereldfaam kreeg met het nummer Nothing Compares 2U, met een videoclip die bestond uit een expressief en emotioneel zingende zangeres in close-up, met gemillimeterd haar tegen een zwarte achtergrond. O’Connor had ogen als meisjes in een mangacartoon, die dwars door je heen leken te kijken en echte tranen lieten. Ze was beeldschoon en zette een nieuwe trend, maar zelf zei ze later in een interview voor Oprah TV dat ze haar haar had gemillimeterd omdat het in die tijd ‘gevaarlijk was voor een vrouw’ en ze zich zo onaantrekkelijk als mogelijk wilde maken: ‘De platenmaatschappij had zeer specifieke ideeën over hoe ik er uit moest zien, ik moest mijn haar zo lang mogelijk laten groeien en minirokjes dragen en zo, omdat ze dachten dat ik dan mooier was. Dus ik liep naar de kapper op de hoek en liet mijn haar afscheren.’

Die reflex – het scheren als daad van verzet, tegen maatschappelijke druk of de status quo - is terug te zien bij onder meer actrice Rose McGowan, die haar haar afschoor om vergelijkbare redenen. McGowan was een van de aanjagers van de #MeToo-beweging door haar onthullingen in The New York Times in oktober 2017 over de verkrachting door en een zwijgcontract met producer Harvey Weinstein. Al twee jaar daarvoor had ze zich kritisch uitgelaten over de verhoudingen in de filmindustrie en haar haar afgeschoren. Het kan goed zijn dat de hype van bijna glad geschoren actrices en modellen een weerslag is van de #MeToo-onthullingen en het hernieuwde debat dat daarna ontstond over de afhankelijkheid van vrouwen van mannelijke goedkeuring. Ook model Cara Delevingne, die in 2017 met zilver geverfd kaal hoofd verscheen op het prestigieuze jaarlijkse modefeest in het Metropolitan Museum, liet zich er over uit in termen van ‘verzet tegen verwachtingen van schoonheid’. Wat in haar geval – een jonge, prachtige vrouw die van haar schoonheid leeft – toch minder overtuigend overkwam, nog afgezien van het feit dat haar hoofd er met die zilververf eerder uitzag alsof ze een strak Twenties-hoedje droeg. Verzet werd mode, en dat werd het begin van de normalisering van het kale hoofd. Als geschoren door meer mensen mooi wordt gevonden en vaker voorkomt, zal ook de vrouw die haar haar gewóón, zonder gevoel van opstand of verzet, gemillimeterd wil dragen, zichzelf niet meer hoeven te verantwoorden voor haar keuze.

Luca van Vliet (21)

Studente Maatschappelijk Werk en Dienstverlening
Korte coupe sinds oktober 2017

Foto Studio V

‘Ik had haar tot op mijn schouders, dat ik vaak verfde. Op een gegeven moment was het paars, wat dan weer vervaagde tot blauw. Ik wou mijn natuurlijke haarkleur terug, maar mijn haar was zo verzwakt dat het er eigenlijk volledig af moest. Ik maakte er al een tijdje grapjes over: wie heeft er een tondeuse voor me?

Bij de kapper zat ik echt te zweten in die stoel, maar als ik iets eenmaal heb bedacht, moet het ook uitgevoerd worden. Ik vroeg haar wel om achteraan te beginnen met scheren, dan zag ik het niet meteen. Niemand wist dat ik het ging afscheren, maar vrienden, familie en zelfs mensen op straat zeggen dat het me staat. Soms vragen ze wel: waaróm heb je het eigenlijk afgeschoren? Maar voor mij zit er geen groot verhaal achter: mijn haar kon me letterlijk gestolen worden.’

Bo Bouilliaert

Emma Levie (28)

Beeldend kunstenaar
Korte coupe sinds juni 2018

Foto Studio V

‘Ik was op een festival, Strange Sounds from Beyond, en daar danste ik naast een vrouw met gemillimeterd haar. Ik vond het bij anderen vaak mooi, maar ik dacht dat het me niet zou staan. Daar, op dat moment besefte ik dat dat eigenlijk niet zoveel uitmaakt. Als ik het zo tof vind, waarom zou ik het dan niet doen? Ik heb een vriend naar de bar van het festival om een schaar gestuurd, en toen heeft een vriendin het kort geknipt. Twee dagen later liet ik de rest afscheren.

Het was een bevrijdende ervaring, omdat ik het voor mezelf deed en niet voor iemand anders. Ik beweeg me sowieso graag iets verder van het standaardbeeld van een vrouw. Ik heb het gevoel dat ik meer als mens dan als vrouw wordt bekeken. Het leukste vind ik dat mijn schaduw nu oren heeft. En dat ik meer op mijn tekeningen lijk. Ik teken altijd mensen zonder haar.’ BB

Fleur Ouwerkerk (31)

Beeldend kunstenaar
Korte coupe sinds mei 2010

Foto Studio V

‘Mijn kapsel was voor mij altijd een manier om mezelf uit te drukken. Op een gegeven moment, acht jaar geleden, had ik bijna alles geprobeerd, behalve dit. Normaal ben ik vrij impulsief, maar nu zou er geen weg terug zijn. Het grootste vraagstuk voor mezelf was of ik me nog vrouwelijk en sexy zou voelen. Eerst nam ik een tussenkapsel, met heel kort haar aan de zijkanten, en krullen bovenaan. Na drie maanden liet ik het volledig afscheren.

Ik schrok wel van de reacties. Ik voelde me goed, maar mensen vroegen of ik ziek was, of het wel een vrijwillige keuze was, of gaven me van die kromme complimenten: je bent tóch nog een mooie vrouw, ook al is je haar af. Ik liet het bijna weer groeien, maar ik besefte dat dit is wie ik ben. Ik vind dat ik er aan de buitenkant uitzie hoe ik me vanbinnen voel.’ BB

Guusje Segond von Banchet (28)

Verpleegkundige
Korte coupe sinds augustus 2017

Foto Studio V

‘Een jaar geleden had ik net mijn baan opgezegd. Ik wist even niet welke kant ik met mijn carrière op wilde. Het idee om mijn haar af te scheren speelde al langer door mijn hoofd, maar op dat moment voelde het opeens als een goede keuze. Een manier om grip te krijgen op de situatie.

Ik ging ervan uit dat mijn kapper mijn haar af zou scheren met een tondeuse, maar zij stelde een schaar voor. Mijn hoofd heeft een paar ‘deuken’ en met de schaar kon mijn kapper een mooie gelijke vorm knippen. Het moment dat ik de kapperszaak uitliep beleefde ik als een enorme bevrijding.

Het voelt alsof ik met dit korte haar meer mezelf ben dan ooit. Alsof ik door iets weg te halen, zelf beter naar voren kom. Het grappige is dat mijn omgeving het ook de normaalste zaak van de wereld vond. Vrienden zeiden: ‘Je bent nog meer Guusje dan je al was’.’ 

Myrel Morskate

Romana Vrede over haar buzz cut

'Zoals zo veel persoonlijke keuzes is de beslissing om mijn haar te millimeteren helemaal niet eenduidig. Modeverschijnselen zijn eenduidig, daar ga je in mee omdat je het cool en mooi vindt. Maar niet dit kapsel. Ik droeg het als kind altijd zo, tussen mijn 15de en 30ste had ik lange vlechten, en sindsdien is het weer zo kort. Er speelt van alles mee. Lang haar is warm en gedoe; eerlijk gezegd speelt luiheid een grote rol; ik was klaar met het straighten en verzorgen van mijn haar.

'Als actrice moet ik vaak pruiken op, dus dan is dit korte kapsel makkelijk. Ik vind het ook lekker opgeruimd; zonder franje, het geeft me het gevoel dat het laat zien wat ik ben, zonder opsmuk. Maar, als ik erover nadenk, is de belangrijkste reden toch wel dat het me fascineert waar vrouwelijkheid begint en ophoudt. Als kind werd ik als jongen aangesproken en nu nog steeds vaak. Ik vond het vroeger stom, maar mijn moeder reageerde goed; je kunt alles dragen of doen wat je wilt, zei ze, je bent nog steeds een meisje, de mensen zien het niet goed. Nu vind ik het prima om te spelen met het beeld van vrouwelijkheid - waar wordt een 'vrouwelijk' gebaar of houding 'mannelijk', en andersom? Ik zou daar graag eens een voorstelling over maken. Het liefst wil ik fluïde zijn, wil ik alle dingen kunnen doen en dragen die men mannelijk of vrouwelijk noemt en me toch 100 procent vrouw voelen. Mijn haar speelt daarbij een grote rol.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.