RECONSTRUCTIE

De butlermoord (die geen moord bleek te zijn)

Een 39-jarige homo die trouwt met een veel oudere rijke vrouw die zes weken later overlijdt, dat is verdacht. Dick van Leeuwerden werd veroordeeld voor moord en zoekt sindsdien naar eerherstel. Hij krijgt nu hulp van medici, die ervan overtuigd zijn dat het geen moord was.

Dick van Leeuwerden, 'de butler'. Beeld Marcel van den Bergh

Op het voorhoofd van Dick van Leeuwerden parelt zweet. Hij oogt zenuwachtig, zullen getuigen later aan de politie verklaren. Want wat Van Leeuwerden op deze dag, 29 september 1983 in Vinkeveen, gaat doen, is niet niks. In de ogen van velen is het zelfs onbegrijpelijk. De 39-jarige homo treedt in het huwelijk met zijn 72-jarige bruid: Dorethea van Wylick.

De gefortuneerde weduwe uit Amsterdam-Zuid wordt al enige tijd verzorgd door Dick, een innemende man die eerder werkzaam is geweest in een bejaardenhuis en die graag luistert naar de verhalen van ouderen. Hij woont zelfs bij haar in huis. En dat terwijl ze dominant is, weet wat ze wil en vooral erg veel van een borrel houdt. Als ze bijvoorbeeld met Dick gaat winkelen, wil ze graag met alle egards worden behandeld door het winkelpersoneel. En als haar ergens een kopje koffie wordt aangeboden, zegt ze: 'Graag, maar doe er wel een slok cognac in.' Haar wil is wet. 'Maar we hadden lol samen', aldus Van Leeuwerden. 'Ze vond het al gezellig als ik een toastje serveerde of een blokje kaas. Er was niks seksueels tussen ons, ze kon gewoon niet alleen zijn.'

De butler. Beeld Foto Marcel van den Bergh / de Volkskrant

Eerder die maand heeft Van Wylick, die door Van Leeuwerden altijd met 'u' en 'mevrouw' werd aangesproken, haar zus om advies gevraagd. Ze wil Van Leeuwerden goed achterlaten na haar dood. 'Het stuitte haar tegen de borst dat als ze Dick iets zou schenken, hij daar veel belasting over zou moeten betalen', vertelt de zus later aan de politie. Bovendien is Van Wylicks relatie met haar kinderen maar 'zozo', aldus de zus. Moeder is niet aardig tegen haar kinderen en de kinderen zijn niet aardig tegen hun moeder. 'Ik heb toen voorgesteld dat ze Dick moest huwen.'

Dus tijgt het tweetal naar het gemeentehuis in Vinkeveen. De ceremonie duurt tien minuten. En alleen de ambtenaar van de burgerlijke stand spreekt. Hij wordt haar man en verzorgt haar tot aan haar dood, is de afspraak. Zodat ze niet naar een verpleegtehuis hoeft. Daarna zal hij de helft van haar vermogen erven, de rest zal naar haar kinderen gaan. Om problemen te voorkomen, is het bruidspaar zelfs naar een advocaat gegaan. Daar heeft mevrouw Van Wylick laten vastleggen dat ze 'bij vol bewustzijn, goed overziende wat ik deed' met Van Leeuwerden is getrouwd. Want ze is bang dat haar kinderen, na haar overlijden, zullen 'trachten de positie van mijn echtgenoot aan te tasten, ook waar het betreft het vermogensrechtelijke aspect'.

Nog geen zes weken later is mevrouw Van Wylick dood. En wordt Dick van Leeuwerden aangeklaagd voor moord. Uiteindelijk wordt hij 'de butler' veroordeeld tot 12 jaar cel, van haar geld heeft hij nooit wat gezien. Maar is wel het moord?

'Er was niks seksueels tussen ons, ze kon gewoon niet alleen zijn.' Beeld Marcel van den Bergh

'Oud wijf'

'Ik zou haar hebben vermoord om de erfenis. Want ja, zei de politie tegen mij, waarom zou een flikker anders met zo'n oud wijf trouwen? Ze hadden hun oordeel al meteen klaar', zegt Van Leeuwerden. Hij vertelt zijn verhaal in zijn kleine kamer, in een Bredaas verzorgingstehuis. Hij is inmiddels 70 en zijn geheugen begint scheuren te vertonen als hij moe wordt. 'Sorry, ik ben de draad even kwijt', zegt hij even later. Zijn stem trilt. Het enige dat hij nog wil, is eerherstel voordat hij sterft of het leven niet meer bewust beleeft. 'Ik blijf hopen.'

Inmiddels ligt zijn zevende herzieningsverzoek bij de Hoge Raad, een record. Wanneer deze hoogste rechters erover beslissen, is nog onbekend. Een zaak kan alleen worden heropend als er een novum is. Oftewel: een nieuw feit of een inzicht van een deskundige dat een geheel ander licht werpt op de zaak. Voor Van Leeuwerden ziet het er niet hoopvol uit. Deze zomer adviseerde de ACAS, een adviescommissie die rapporteert aan de Hoge Raad over afgesloten strafzaken, negatief over zijn nieuwste verzoek. Het nieuwe deskundigenrapport, dat zijn verzoek vergezelt, zou slechts een nieuwe nuancering betreffen en geen fundamenteel andere feiten of zienswijze. God in de rechtszaal

'Patholoog Zeldenrust kijkt zijn ogen uit wat er allemaal uit haar maag gepompt wordt. Zoveel gif', zeggen rechercheurs tegen Van Leeuwerden kort na zijn arrestatie in november 1983. Eerder die maand is zijn bejaarde bruid overleden. En hoewel de eerste arts ter plekke een natuurlijke dood vaststelt, denkt de politie toch aan moord. Het lichaam van Van Wylick wordt in beslag genomen en onderzocht door op dat moment Nederlands enige forensisch patholoog-anatoom: dr. Jan Zeldenrust. Hij geniet in deze jaren veel bekendheid zoveel zelfs dat het karakter van patholoog-anatoom Rusteloos uit de Baantjer-boeken op hem gebaseerd is. 'Wat hij zei, was waar, dacht men. Hij was een soort god in de rechtszaal', aldus latere collega's.

Volgens de politie heeft Van Leewerden, samen met het bevriende stel Henk en Gerda, de moord op Van Wylick beraamd. Henk en Gerda zouden mee profiteren in de winst. Van Leeuwerden zou de 72-jarige alcoholiste een fatale cocktail van alcohol en medicijnen hebben gegeven.

Volgens Van Leeuwerden verliep de bewuste vrijdag 4 november heel anders. Hij zou bitterballen hebben gegeten met mevrouw Van Wylick in het Hilton. 'Het was een gezellig uitje.' Thuis zou ze nog enkele glazen witte wijn en soep hebben genuttigd. Vervolgens zou ze naar bed zijn gegaan. 'Ik heb haar uitgekleed en haar nachtjapon aangetrokken. Dat deed ik elke avond. Als ze gedronken had, stond ze niet meer zo stevig op haar benen.' Samen met Henk, die op bezoek kwam, zou hij tv hebben gekeken. Later die avond zou hij haar nog 'haar slok' - haar gebruikelijke nachtmutsje van gin en spa - hebben gegeven. En toen hij rond half twaalf bij haar ging kijken, schrok hij. 'Ze lag in een rare houding. Ik heb haar in mijn armen gepakt. Ze was dood.'

Van Leeuwerden, Henk en diens vrouw Gerda worden gearresteerd. Aanvankelijk ontkennen ook Gerda en Henk dat er sprake is van moord. Maar naarmate de recherche er langer op blijft hameren, veranderen ze hun verhaal in een belastende verklaring over Van Leeuwerden. 'Je wordt moe, je geeft toe', laat Gerda jaren later optekenen bij een notaris. 's Nachts zou het licht in haar cel aan zijn gebleven. Ze zou geen lunch hebben gehad tijdens de dagenlange verhoren en rechercheurs zouden de jonge moeder hebben gezegd dat ze 'voor vijftien jaar de bak in zou gaan, en als je eruit komt, herkennen je kinderen je niet meer'. 'De rechercheurs hebben me dingen in de mond gelegd, ze hebben me gemanipuleerd door te dreigen over de kinderen.'

Krantenkop over eerdere zittingen in de moordzaak tegen Dick van Leeuwerden. Beeld archief

Verkeerd verstaan

Ook de conclusie van patholoog Zeldenrust valt negatief uit voor Van Leeuwerden. Van Wylick zou gestorven kunnen zijn aan een spontane hartstilstand, aldus Zeldenrust. Maar hij acht de kans groter dat ze gestorven is door een combinatie van alcohol en medicijnen. Saillant gegeven: in zijn aanvankelijke rapport spreekt Zeldenrust, die op leeftijd en slechthorend was, over het middel chloorpromazine, een antipsychoticum. Dit zou in combinatie met alcohol gevaarlijk zijn.

De toxicoloog had hem echter telefonisch doorgegeven dat hij een heel ander middel bij mevrouw Van Wylick had aangetroffen: promethazine, een anti-allergiemedicijn. 'Dit is in combinatie met alcohol niet gevaarlijk', zegt Henk-Maarten Laane, een gepensioneerde huisarts en anatoom die zich al jaren inzet om de zaak heropend te krijgen. 'Zeldenrust moet het verkeerd hebben verstaan. De consequenties hiervan waren enorm.'

Onbegrijpelijk is de veroordeling met de kennis van nu, stelt arts en patholoog Frank van de Goot. Hij hoorde enkele jaren geleden over de zaak. Op dat moment hadden al zo'n vijftien deskundigen de dossiers opnieuw beoordeeld. Zij kwamen tot de conclusie dat Van Wylick waarschijnlijk was gestorven aan een infarct. Toch was dit voor de Hoge Raad geen reden de zaak te heropenen, de medici sloten moord immers niet uit. 'Wij, medici, kunnen met de gegevens die ons ter beschikking worden gesteld niet altijd met zekerheid tot een conclusie komen. Daarom hielden we het tot nu toe bij 'waarschijnlijk'. En door dat woordje blijven juristen zeggen: zie je wel, ze weten het niet zeker', zegt Anton Becker, emeritus-hoogleraar van het AMC en cardiovasculair patholoog.

Ook de onverwachte vondst van het een stukje hartspier van Van Wylick in 2006 kon hierin geen verandering brengen. Jarenlang dacht men dat dit stukje weefsel, dat pathologen in principe altijd bewaren zodat nieuw onderzoek mogelijk is, verdwenen was. 'Het stond ergens op een plank, in een doos. Het kwam boven water toen het NFI een track-and-tracesysteem invoerde en elk stukje bewijs een chip kreeg', zegt Van de Goot, die destijds bij het NFI werkte. 'De aanleiding voor dat systeem was een hart van een meisje dat kwijt zou zijn geraakt na een obductie.'

Hartinfarct

Het stukje hart van Van Wylick bleek geconserveerd in een blokje paraffine. Van de Goot: 'Dat was heel goed, dan blijft het eeuwig goed. De enige vijand van paraffine zijn muizen en die hadden er niet aangezeten.' Zijn collega, arts-patholoog Rob Visser, onderzocht het weefsel en kwam ook tot de conclusie dat een hartdood 'waarschijnlijk' de doodsoorzaak is. Daarmee nam hij afstand van de conclusies van zijn voorganger Zeldenrust.

In 2012 herhaalde Van de Goot dit onderzoek. Met behulp van nieuwe technieken een speciale kleuring om het contrast tussen de cellen beter te zien kon hij de intensiteit van het infarct vaststellen. Hierdoor luidt zijn conclusie nu: 'Het intreden van de dood heeft plaatsgevonden op basis van een acuut hartinfarct waarvan geen weg meer terug was. Het nuttigen van alcohol, noch op zichzelf, noch in combinatie met medicijnen, heeft geen rol van betekenis gespeeld.'

Van de Goot vreest dat de nieuwste herzieningspoging toch zal stranden, nu de ACAS-adviseurs zijn rapport door 'onbekendheid met de materie' verkeerd hebben geïnterpreteerd. Daarom stuurde hij vorige week samen met advocaat Geert-Jan Knoops een brandbrief aan de Hoge Raad. 'Het is mij een gebod als forensisch patholoog om me te onthouden van absolutisme, maar ik acht het mijn taak als arts om in deze zaak dit bij hoge uitzondering toch maar eens te doen.' Want, stelt hij vast, het infarct waaraan Van Wylick is overleden, was al zes tot twaalf uur voor haar dood begonnen, ze vertoonde geen symptomen waaraan je het infarct zou hebben kunnen herkennen en het is maar sterk de vraag of eerder ingrijpen haar dood had kunnen voorkomen.

Naaisetje

Spijt van het huwelijk? 'Nee, dat heb ik niet', zegt Van Leeuwerden in zijn kamer in het Brabantse verzorgingstehuis. 'Ik zou het zo weer doen, maar dan de politie meenemen als getuige zodat ze zouden zien dat het huwelijk echt de wens was van mevrouw Van Wylick.'

Niks in zijn overvolle kamer herinnert nog aan haar. Alleen één beeldje van een clown, met een rode neus en een fles drank, hoort bij die tijd uit zijn leven. Hij kreeg het van een van zijn medegevangenen toen hij zijn straf uitzat in het Drentse Norgerhaven, tussen Willem Holleerder, Cor van Hout en de zigeunerkoning Koko Petalo. 'Ik was natuurlijk de enige gedetineerde met een naaisetje. Al gauw kwamen de medegedetineerden naar mij toe als hun kleren kapot waren. Als dank kreeg ik hun spulletjes als ze weggingen, zodat ik mijn cel gezellig kon maken. Zo heb ik ook die clown gekregen.'

Meer spullen uit die tijd heeft hij niet nodig. Want hij denkt er vanzelf bijna elke dag aan. Dan ziet hij voor zich hoe mevrouw Van Wylick in bed ligt en hij haar wakker maakt. 'Mevrouw Van Wylick, zeg ik dan, ze beschuldigen me ervan dat ik u doodgemaakt zou hebben. Dan stapt ze uit haar bed, pakt ze me bij mijn hand en zegt ze: Dick, maak je geen zorgen. We stappen naar de hoogste regionen om dit recht te zetten.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden