DE BANVLOEK VAN DE GESCHIEDENIS

VOLGENDE WEEK, 1 juli, zal het 135 jaar geleden zijn dat de Nederlandse slavernij werd afgeschaft. Over de betekenis van dit onderwerp werd gisteravond gediscussieerd in het politiek-cultureel centrum De Balie in Amsterdam....

Dat de rol van Nederlanders in de slavenhandel prominent is geweest, werd mij persoonlijk pas voor het eerst duidelijk gemaakt toen ik, wonend in een middle-class buurt in Oakland, Californië, met mijn overbuurman ging kennismaken. Ik vertelde dat ik uit Nederland kwam, waarop hij direct en spits opmerkte: 'Oh, dan hebben jouw voorouders ons hierheen gebracht.' Dat kon ik moeilijk ontkennen, hoewel ik er nog schuchter aan toevoegde: 'Don't blame me'.

Zijn geschiedenisonderwijs was kennelijk op dit onderwerp meer toegespitst geweest dan het mijne, want hoewel ik op een goede middelbare school in Den Haag had gezeten, was dit onderdeel van onze vaderlandse geschiedenis niet uitvoerig behandeld - om het zacht uit te drukken.

Onze kennismaking liep uit op een vriendelijk en indringend gesprek over historische schuld. Ben ik verantwoordelijk voor iets wat (verre) voorouders anderen hebben aangedaan? Op het eerste gezicht zou ik zeggen: nee. Ik voel geen persoonlijke en morele schuld voor dingen, waar ik part noch deel aan heb gehad.

Zo vind ik evenzeer dat Duitsers onder de zeventig niets te verwijten valt over hetgeen hun land anderen heeft aangedaan in de Tweede Wereldoorlog. Maar afwezigheid van persoonlijke of morele schuld betekent niet dat je de zaak dan maar moet laten rusten en net kan doen alsof er nooit iets heeft plaatsgevonden.

Ten eerste verplicht het tot een betere kennis van de geschiedenis. Daarna moet nog een houding gevonden worden ten opzichte van de vele morele, financiële en politieke claims die geformuleerd worden door al diegenen, die op een of andere manier schade hebben ondervonden of die nog steeds lijden onder de banvloek van de geschiedenis.

Hoe verder de gebeurtenissen achter ons liggen hoe moeilijker het uiteraard zal worden om die claims een persoonlijke titel te geven. Uit het historische besef kan evenwel een respectvolle houding groeien tegenover de groepen aan wie veel kwaad is aangedaan, een besliste keuze voor de 'partij van de humaniteit'.

Dat Nederlanders een langdurige en centrale rol hebben gespeeld in de handel waarbij van 1492 tot 1870 miljoenen slaven naar de Nieuwe Wereld zijn gedeporteerd, wordt nog eens beschreven in het artikel A Big Business van David Brion Davies in The New York Review van 11 juni.

In een van de oudst bekende documenten over de slavenhandel in de staat Virginia uit 1619 wordt vermeld dat 'a dutch man of warre sold us twenty Negers'. Slavenhandel was toen wat men tegenwoordig zou noemen een mondiale economie, gedragen door multinationale ondernemingen. Handelaren uit Portugal, Spanje, Italië, de Nederlanden, Engeland, Frankrijk, Zweden, Denemarken, Duitsland, Amerika, Cuba en Brazilië deden er aan mee. Ongeremde marktwerking kon zo een van de meest immorele en inhumane maatschappelijke instituties langdurig in stand houden.

De historische twistpunten gaan enerzijds over de continuïteit van de slavernij in het oude en Middeleeuwse Europa en in de Nieuwe Wereld, anderzijds over de vraag hoe noodzakelijk de slavenhandel is geweest voor de economische ontwikkeling van de westerse wereld. Hield de slavernij op toen het economisch niet meer rendabel was of onder invloed van de humanitaire bewegingen vanaf de achttiende eeuw in Europa?

Diezelfde David Brion Davis beschrijft in zijn bekende boek Slavery and human progress (1984) de historische omslag in christelijk Europa. De afschaffing van de slavernij is opmerkelijk omdat dit plaats vond in een tijdsbestek van ongeveer drie generaties, nadat het houden van slaven eeuwen en eeuwen als normaal en gerechtvaardigd had gegolden. Dat geeft enige hoop voor andere fundamentele veranderingen.

De sociologische en psychologische gevolgen van de slavernij zijn echter nog geenszins verdwenen. De achterstand van Afro-Amerikanen in de VS wordt er direct mee in verband gebracht en in Nederland speelt het een rol in de onuitgesproken woede en rancune bij jonge en oude Surinamers en Antillianen. Het keert opvallend vaak terug als motief bij jonge criminelen. Eigenlijk weten we nog maar heel weinig van de psycho-historische gevolgen van langdurige onderdrukking.

Geen historische schuld, maar wel een verantwoordelijkheid om samen fatsoenlijk verder te leven. De geschiedenis van de slavenhandel leert hoe gevaarlijk en hoe absurd het is om de maatschappij in te richten op basis van huidskleur of afstamming. De Nederlandse slavenhandel verdient een plaats in onze nieuwe geschiedenisboeken.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden