Zaterdag The Big Picture

Dat Duitse deemoed en schuldbesef over oorlogsmisdaden nog lang mogen duren

Koning Willem-Alexander en koningin Maxima leggen een krans bij het Nationale Monument op de Dam tijdens de nationale dodenherdenking, 2018. Beeld ANP

We leven al weer bijna twintig jaar in de nieuwe eeuw en nog altijd worden velen gegrepen door de Tweede Wereldoorlog. Wat toen gebeurd is, is zo groot dat de echo ervan blijft doorklinken in de actualiteit. Neem de proef maar op de som: vrijwel wekelijks is er wel iets in het nieuws dat refereert aan de oorlog. Ook buiten de meidagen.

Wel is te zien hoe gaandeweg wordt geprobeerd de scherpste kantjes van de herinnering af te halen door een proces van abstrahering en ritualisering. De industriële uitroeiing van miljoenen Joden is het werk geweest van het kwaad in al zijn gedaanten. De dadervraag wordt naar een filosofisch niveau getild, waardoor we de Duitsers als het even kan niet meer bij naam hoeven te noemen en hen zelfs kunnen uitnodigen voor de dodenherdenkingen. Bovendien worden er zo veel andere misdaden tegen de menselijkheid bijgehaald dat iedereen schuldig is, dus niemand.

Ik moet hierbij denken aan wat Harry Mulisch in 1961 schreef over Adolf Eichmann, een van de organisatoren van de Jodenvernietiging:

‘De Duitsers zeggen: het waren de nazi’s.

De Europeanen zeggen: het waren de Duitsers.

De Amerikanen zeggen: het waren de Europeanen.

De Derde Wereld zegt: het waren de blanken.

God zegt: het waren de mensen.’

Zelf probeer ik altijd precies te zijn in mijn woordkeuze en heb ik het over nazi’s als het gaat om de verantwoordelijkheid voor de Duitse oorlogsmisdaden. Collectieve schuld bestaat niet, en al helemaal niet voor Duitsers van na 1945. Maar om ze helemaal te ontlasten, gaat me ook te ver. De laatste tijd merk ik dat ik me eraan erger als de wandaden al te zeer worden behandeld als een filosofisch-theologische abstractie die nog slechts in de verte verband houdt met Duitsland.

Niet dat de Duitsers blijvend moeten worden verketterd. Zij hebben hun schuldig verleden voorbeeldig verwerkt en zijn pacifisten geworden. Er moet echter niet worden gedaan of Duitsland destijds gekaapt werd door de nazi-bende. Historicus A.J. van der Leeuw had als onderzoeker na de oorlog veel contact met Duitse oorlogsmisdadigers. In een interview met NRC Handelsblad in 1991 citeert hij iemand die zegt dat de massamoordenaars geen geboren criminelen waren. ‘Ze vormen een representatieve doorsnede van het Duitse volk.’ Meestal waren ze door omstandigheden tot hun daden gekomen, aldus Van der Leeuw.

De Amerikaanse oorlogsverslaggever Martha Gellhorn kreeg door de oorlog een enorme hekel aan wat ze onomwonden het ‘Duitse volk’ noemde. Zij verweet de Duitsers dat ze fanatiek waren blijven doorvechten, ook toen de nederlaag onafwendbaar was. Er werden zelfs kinderen ingezet. Voor die volharding kunnen allerlei verklaringen worden aangevoerd (vaderlandsliefde, gehoorzaamheidscultuur), maar het beeld van een gekaapt volk dat zelf ook een beetje slachtoffer was, houdt geen stand.

Wat erg voor de Duitsers pleit, is dat zij van hun ontsporing hebben geleerd. ‘Duitsland wil vriendschappelijke betrekkingen met de hemel, verdiept partnerschap met de aarde, maar ook vruchtbare samenwerking met de hel’, grapte ooit de Britse commentator Timothy Garton Ash. Bang voor een herhaling van de Duitse razernij hoeven we ook niet zo te zijn. De tijd is geen kopieermachine: de ‘omstandigheden’ zijn altijd net weer iets anders.

Duitsland blijft niettemin een geval apart. Omringd door negen buurlanden en centraal gelegen op het snijpunt van oost en west is het te groot om te worden genegeerd en te klein om te overheersen. Deze Mittellage vergt stuurmanskunst en alle naoorlogse kanseliers bezaten die. Merkel torst de last van geografie en geschiedenis met bewonderenswaardige bedachtzaamheid.

Soms stoor ik me zelfs aan al te vrome en politiek-correcte Duitsers, maar als ik dan weer beelden van Auschwitz zie, denk ik: het is goed zo, laat de Duitse deemoed ook de rest van deze eeuw voortduren.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden