Beschouwing

Corine Koole zag wat een jaar corona deed met ons liefdesleven: de liefde hapt naar lucht

null Beeld

Een jaar lang niet ‘buiten je huishouden’ knuffelen, niet meer feesten, niet meer daten. Wat doet de lockdown met de liefde? Corine Koole, die al achttien jaar stad en land afrijdt om te praten over liefde in de breedste zin, zag het van dichtbij – en schetst geen romantisch plaatje.

Op 13 maart 2020, als in Italië de ziekenhuizen volstromen, bel ik aan bij een huis in Noord-Holland voor een van mijn interviews over de liefde. Een vrouw doet open. Voor het eerst schud ik geen handen en houd ik afstand. Ze leidt me naar de kamer van een van haar dochters, om ongestoord te kunnen praten. Zij zit op bed, ik op een rotanstoel in een hoek. Zonder enkele terughoudendheid geeft ze antwoord op al mijn vragen, waarvan de helft zoals gewoonlijk uit nauwelijks meer dan één woord bestaat: waarom, hoezo en leg eens uit. Wat voor haar een emotionele opgave moet zijn, is voor mij werk – van die ongelijkheid ben ik me altijd bewust, maar dit keer is dat besef scherper. Ik ben er niet helemaal bij. Onderweg hierheen hoorde ik op de radio dat vanavond alle cafés en restaurants zullen sluiten, mensen wordt vanaf maandag gevraagd thuis te gaan werken. Ik vraag me af, welke consequenties de maatregelen zullen hebben voor de interviews waarvoor ik altijd het hele land doorrijd, voor de podcasts die ik maak in een piepkleine studio. Het begrip lockdown is er een dat ik tot die middag misschien een paar keer eerder in mijn leven heb uitgesproken en nooit met betrekking tot mijzelf of dierbaren, een begrip dat me meevoert, een nieuwe onbekende wereld in. Ik heb geen idee wat ik daar zal vinden,

Later die middag denk ik na over de gevolgen voor alle vormen van liefhebben, voor de romantische liefde, de vriendschap, de liefde tussen ouders en kinderen. Liefde wordt gedefinieerd door intimiteit, aanraken en verbinding. Elkaar aanraken maakt gelukkig en vermindert stress. Het kan niet anders of de coronamaatregelen zullen het liefdesleven van velen in de war schoppen. Maar hoe precies? Zullen er straks algemeenheden te ontdekken zijn of verhoudt iedereen zich op zijn of haar unieke manier tot de wezensvreemde regel niemand buiten ‘het eigen huishouden’ te mogen omhelzen? Lang niet alle mannen en vrouwen die ik spreek leven monogaam en/of in een traditionele gezinsconstructie. Velen hebben latrelaties of zijn aan druk aan het daten, sommigen hebben net een scheiding achter de rug en experimenteren met verschillende partners tegelijk. De vraag die dan ineens opduikt is: kun je op zaterdagavond nog zoenen met een date en op zondag je moeder bezoeken?

Nieuwe constellaties

Ik interview nu al bijna achttien jaar over de liefde, en in al die jaren heb ik de manier waarop mensen liefhebben zien veranderen. Het is alsof liefde vloeibaarder is geworden, alsof de zuilen afbrokkelen en de diverse uitingsvormen steeds meer in elkaar overlopen. Buitenechtelijke relaties zijn voor velen een geaccepteerde manier om een huwelijk in stand te houden. Ook biseksualiteit en polyamorie zijn allang niet meer zo exotisch als in 2003, toen ik begon. De grens tussen vriendschap en liefde is diffuser geworden, net als de grens tussen homoseksualiteit en heteroseksualiteit; iemand heeft nu een relatie met een vrouw en over een jaar weer met een man. En wie had er achttien jaar geleden van de term non-binair gehoord? Corona ontkent die nieuwe constellaties en duwt iedereen eenzelfde richting op: die van de traditionele, monogame relatie met die ene unieke partner.

Maar ook de nog steeds grote groep monogamen wordt in zijn verlangen en streven geremd. Voor een single van 30 die toe is aan een eerste kind, kan verplicht voor onbepaalde tijd niet-daten enorm frustrerend zijn. Onbevangen relaties aangaan is lastiger als je voor daten afhankelijk bent van datingapps als Tinder. En als er al gedatet wordt, spelen ontmoetingen zich thuis af of buiten. Hoe kom je erachter wie iemand is als je altijd met zijn tweeën bent en geen idee hebt hoe hij of zij bijvoorbeeld met zijn of haar vrienden omgaat, of met de ober in een restaurant? Ook stellen met gezinnen en schoolgaande kinderen worden geconfronteerd met omstandigheden waarvoor ze niet zijn toegerust. Thuis werken en kinderen lesgeven, en niet even kunnen sporten – deze combinatie kan beklemmend zijn.

Mensen zijn relationele wezens. Hoe meer interacties, des te beter je je voelt, beweren psychologen. Iedere relatie moet bij tijden gelucht worden en bestaat bij wijze van spreken bij de gratie van een buitenwereld. Door de deur uit te gaan, je hakken aan te trekken, in de auto te stappen, verander je van rol. Wie gedwongen thuis zit met die ene partner is bijvoorbeeld niet meer de flapuit zoals ze op haar werk bekend staat. Met je vriendinnen zing je chansons in de auto, en met je man luister je naar Miles Davis. Je bent niet een van beide vrouwen, maar allebei. Corona reduceert het grote aantal rollen waartussen je dagelijks gewend was heen en weer te bewegen en die nodig zijn om mentaal gezond te blijven, tot één of twee. Wat is de betekenis van dit onethische, reusachtige, mondiale psychologische experiment? En hoelang gaat dit nog duren?

Vergrootglas

Ik popel om alle uiteinden van het verstoorde liefdesspectrum in kaart te brengen en plaats eind april 2020 een oproepje onder mijn rubriek ‘Lust en Liefde’ in het Volkskrant Magazine. Er volgen heel veel verschillende reacties, van jong tot oud en ik spreek ze allemaal: de twintigers die hals over kop gaan samenwonen om niet alleen te hoeven zijn en in een paar maanden zwanger worden, de dertigers op zoek naar een relatie, alleenstaanden van alle leeftijden die wanhopig zijn omdat ze niet meer worden aangeraakt, vrouwen met gezinnen met schoolgaande kinderen, die vanachter de schuifdeuren proberen te werken terwijl hun man aan de andere kant van het glas in lood steeds duidelijker hoorbaar zijn geduld verliest bij het onderwijzen van hun kind. Ik spreek de zeventigers die hun man of vrouw in het verpleeghuis toezwaaien vanaf het grasveld, de vrouw van Marokkaanse afkomst die maandenlang in een kleine etage in Amsterdam-West met vier kinderen zit opgesloten omdat haar man doodsbang is voor besmetting.

Het lijkt of de plicht om fysiek afstand te houden en het verbod anderen dan je gezinsleden te liefkozen en te omhelzen, een versterkende werking heeft op sluimerende conflicten. Logisch natuurlijk: wie 24 uur per dag op elkaars lip zit, wordt meer geconfronteerd met de tekortkomingen van zijn of haar relatie. In die zin, zo stellen de relatietherapeuten en psychiaters die ik raadpleeg mij in het voorjaar van 2020 gerust, verschilt het effect van de coronacrisis niet van het effect van een kerstvakantie of zomervakantie, waarin je ook 24/7 samen bent en die steevast gevolgd worden door echtscheidingspieken. Geen reden tot grote zorgen dus. Corona veroorzaakt geen huwelijksproblemen maar vergroot die hooguit. Alleen: deze ‘vakantie’ duurt geen drie weken, maar al langer dan een jaar, al weet niemand dat dan nog.

Tijdens de eerste lockdown lijken de coronamaatregelen vooral een positieve invloed te hebben op relaties. Dat is de grote verrassing: ik verwachtte dat iedereen deze surrealistische, bijna totalitaire tijd, waarin de regering bepaalt wie zijn burgers thuis mogen ontvangen, als vrijheidsberoving zou ervaren. Maar niet dus. Velen genieten van de rust, van het wegvallen van verplichtingen, het niet meer bij je schoonouders op bezoek hoeven, het zonder schuldgevoel avonden achtereen netflixen. Ik sprak een relatietherapeut met in haar praktijk een stel dat gewend was alle vrije tijd en alle vakanties met vriendengroepen door te brengen. Nooit waren ze met zijn tweeën of alleen met de kinderen. Nu zaten ze samen thuis en hadden niks te doen, want hun werk in de evenementen-business stopte. In maart 2020 maakte de therapeut zich om dit ‘explosieve’ stel de meeste zorgen, maar als de eerste lockdown is afgelopen, lopen ineens twee verliefden haar kamer binnen. Zonder afspraken buiten de deur en zonder werk, drinken de twee samen eindeloos koffie, lunchen met de kinderen en wandelen, er is geen ochtendstress meer, ze zijn gelukkig.

Een andere vrouw tobde al jaren met een kind met een achterstand, haar man ontkende altijd de ernst ervan. Tot hij ineens hele dagen thuis is en met eigen ogen ziet dat hun zoon inderdaad iets mankeert. Vanaf dat moment is het probleem van de vrouw hun gezamenlijke probleem. Een huwelijk is gered.

Ook de vrouw van 55, die haar vriend leert kennen aan het begin van de coronatijd vertelt over de heilzame werking van de gedwongen afzondering. Zonder lockdown, zegt ze, waren ze waarschijnlijk na een paar weken alweer uit elkaar gegaan. Maar door gebrek aan afleiding zat er niks anders op dan de relatie te verdiepen. Struikelblokken als de plotselinge zwijgzaamheid van de man, waren geen reden meer om maar weer eens naar iemand anders op zoek te gaan, maar een reden om erachter te komen waar die zwijgzaamheid vandaan kwam. ‘Soms,’ vertelt ze, ‘liggen we tot twee uur in de middag in bed, we voelen ons prettig tot elkaar veroordeeld. Juist omdat we niet op de vlucht kunnen slaan, leggen we een solide basis. Ik ben nog nooit zo gelukkig geweest.’

null Beeld

Voorspelbaarheid

Als het zomer wordt lijkt de balans als het om de liefde gaat, voor de meeste relaties de positieve kant uit te slaan. Corona mag dan vele doden eisen, de liefde heeft vooral baat bij de gedwongen rust. Men praat meer, brengt meer tijd samen door. In juli ga ik net als veel anderen met mijn kinderen op vakantie. Mijn man, die in een risicogroep zit, besluit thuis te blijven. Bij thuiskomst laten we ons testen en vieren onze negatieve uitslag met zijn vijven op het terras van de Indonees op de hoek. Alles lijkt met een sisser af te lopen. De tweede golf is dan nog ver weg. Net als de stelselmatige vernietiging van de aarde, is die tweede golf in onze hoofden een theorie, een niet te bevatten toekomst; iets waarvan we ons geen voorstelling kunnen maken en daarom makkelijk kunnen negeren. Tot de herfst en daarna de winter van 2020. Op 14 december wordt de tweede lockdown afgekondigd. Ineens verandert de toon in de interviews die ik maak. Woorden als ‘eenzaamheid’, ‘depressie’ en ‘uitzichtloosheid’ beginnen te vallen. Een vrouw van 27, die altijd een druk sociaal en professioneel leven had, zegt: ‘Het lijkt of ik er niet meer toe doe.’ Een andere vrouw van 19 jaar, maakt een opmerking over de saaie voorspelbaarheid die haar leven ineens kenmerkt: ‘Laat mij gewoon dingen meemaken, toevallige gebeurtenissen, ontmoetingen die me gewoon overkomen, zonder dat ik ze gepland heb.’

Ook de deskundigen beginnen zich zorgen te maken. Psychiater-psychotherapeut Dirk De Wachter zegt: ‘In het begin leek het een soort sport, volhouden, maar de tweede golf is minder vol van optimisme. De menselijke geschiedenis is er een van verbinding, maar nu is er geen contact mogelijk.’ Hoogleraar filosofie aan de Erasmusuniversiteit Marli Huijer merkt op: ‘Onze huid is het meest vergeten zintuigelijke orgaan, dat wordt in coronatijd alleen maar erger. Aanraken is feitelijk strafbaar geworden.’ In de media overheersen nog steeds vooral de cijfers, het aantal nieuwe ic-opnamen, het reproductiegetal, en het aantal nieuwe besmettingen. Geen dagelijkse pushberichten met updates over de psychische gevolgen; al die ‘gezonde’ mannen en vrouwen die niet besmet zijn maar zich eenzaam en onaanraakbaar voelen lijden zonder opgemerkt te worden. Eind december snap ik dat ik mijn boek over liefde en corona dat voor februari staat gepland moet gaan afronden. Maar ik kan niet meer stoppen. Ik blijf mensen bellen, niet alleen zij die over hun ervaring willen vertellen, maar ook de therapeuten, psychiaters, psychologen, filosofen. Als het klopt dat de impact van de tweede lockdown veel heviger is dan die van de eerste, hoe schadelijk is die dan? Wat zijn de gevolgen op de lange termijn? En is deze nieuwe crisis nog steeds vergelijkbaar met een zomer- of kerstvakantie?

Meer mensen rapporteren over een gebrek aan concentratie, lethargie, angst, onrust en somberheid. Toch is het voor conclusies nog te vroeg, luidt het antwoord van de experts. Natuurlijk, snap ik. We zitten nog middenin de ‘oorlog’, om met de Franse president Macron te spreken. En ik heb altijd al een oorlogsverslaggever à la Martha Gellhorn willen zijn, met mijn voeten in de door honderden soldatenvoeten omgewoelde aarde, kogels suizend om mijn hoofd.

Perspectiefloos

Dikke mappen vol gesprekken verzamel ik; in de veelheid hoop ik het grote verhaal te kunnen ontdekken. Vijftig, tachtig, honderd interviews maak ik, in januari werk ik dag en nacht, elk nieuw verhaal bevestigt mijn overtuiging dat iedereen, ieders leven nu veranderd is. Corona knaagt niet alleen aan de liefde, maar ook aan haar broer, de vriendschap. Waar in de eerste lockdown het gevoel overheerste dat we dit varkentje met zijn allen wel even zouden wassen, voeren nu verslagenheid en uitzichtloosheid de boventoon. Ouders raken overspannen van te veel hooi op hun vork. Singles raken na kerst door hun reserves en vervreemden van hun vrienden die wél een relatie hebben en met tegengestelde problemen kampen. Agenda’s die altijd boordevol waren, zijn al maanden leeg, het wordt steeds lastiger van de bank te komen en zich aan te kleden. ‘Wanneer stopt dit? Ik ben bang niet meer nodig te zijn’, zegt een van hen in een gesprek half januari 2021. En een ander merkt op: ‘Toen corona begon dacht ik: even de kiezen op elkaar en klaar, maar het wordt steeds perspectieflozer. Er is geen stip meer aan de horizon. Ik voel me alleen.’

Weer een andere single vertelt over de zelfmoordgedachten die ze maar niet kwijtraakt na een halfjaar thuiswerken. Voorheen bezocht ze wekelijks concerten, die haar hielpen te ontspannen, maar nu is die mogelijkheid er niet meer. Ze heeft nooit tot de groep ‘kwetsbaren’ behoord, maar nu is ze depressief en bang zichzelf iets aan te doen. Als ze een vriendin belt of zij haar even wil omhelzen, gaat het weer een beetje. Ook een 53-jarige alleenstaande vertelt hoe ze op een dag zomaar de nieuwe buurman vroeg haar even te vast te houden. Ze miste de aanrakingen van de kapper en haar masseuse. Schouderophalend voldeed de man aan haar verzoek. Het effect was onmiddellijk en overweldigend: ‘Alsof ik seks had gehad’, zegt ze.

Ook onder gehuwden en samenwonenden met kinderen nemen aan het begin van dit jaar de spanningen toe. Emma, een 39-jarige moeder van twee schoolgaande kinderen zegt: ‘Moeder en thuiswerker zijn tijdens corona is als een browser die heel veel tabs tegelijk heeft open staan. Als ik voorheen naar een presentatie ging of een congres, nam ik fysiek afstand; dat was hoe het altijd ging. Ik kleedde me aan voor mijn werk en ging de deur uit en dan kon ik al die thuistabs even sluiten. Ik zag ze wel weer als ik thuiskwam. Dat is voorbij. Alles speelt zich nu af aan die ene keukentafel, die tabs blijven open, kindertabs, relatietabs, werktabs, het is gewoon te veel. Collega’s zie ik depressief worden, twee kregen een burn-out.’ Mannen lijken daar overigens minder last van te hebben – al het werk van Hedy d’Ancona en de haren ten spijt, blijken veel gezinnen terug te vallen op een traditionele rolverdeling waarbij de vrouw zich het meest ontfermt over de kinderen, ook al zit de man in een andere kamer in hetzelfde huis. Naast de abrupte onderbreking van nieuwe, fluïde ontwikkelingen binnen de diverse liefdesuitingen, is dit de tweede stap terug in de tijd, waartoe de maatregelen dwingen.

Afgezien van de in statistieken zichtbare effecten – in Vlaanderen en Nederland is volgens scheidingsadvocaten sprake van een verdubbeling van het aantal scheidingen – worden er andere, door hun ongrijpbaarheid misschien veel verontrustendere effecten merkbaar. In de woorden van Emma: ‘Als dit nog lang duurt, ga ik janken. De flexibiliteit die ik in de eerste golf nog had is wel zo’n beetje weg. Ik loop op mijn tenen, het is een lockdown te veel.’

null Beeld

Verzadigingspunt

De coronamaatregelen die in maart en april van vorig jaar nog iets weg hadden van een vage mist die alles en iedereen onmerkbaar bedekte, lijken in het begin van 2021 een verzadigingspunt te hebben bereikt. De fijne druppels zijn niet langer verfrissend, maar hinderlijk. Na tien maanden is men tot op het bot doorweekt. De 33-jarige man die gewend was veel in het buitenland te werken zegt over zijn vriend: ‘Onze liefde is door corona veranderd, je zou verwachten dat de intimiteit door het ‘veroordeeld zijn tot elkaar’ juist groter wordt, maar dat is niet meer zo. Thuiskomen is minder vreugde- en verwachtingsvol. Vroeger verlangde ik naar zijn omhelzingen en een kus. Nu denk ik: hij is er toch wel. Niet dat ik afkeer voel, of tegenzin, maar ook geen geilheid meer, geen verlangen. Op een onbepaald moment is er onverschilligheid in onze relatie geslopen.’

Ook 60- en 70-plussers lijden onder de crisis. En niet alleen vanaf de tweede lockdown trouwens. Partners van mannen en vrouwen in verpleeghuizen verklaren zonder uitzondering dat ze liever hadden gezien dat hun man of vrouw was overleden aan corona dan dat ze elkaar maanden niet konden zien. Een man van 78 zegt: ‘Ik vroeg bij het ingaan van de eerste lockdown: ‘Mag ik dan soms een aantal weken bij haar komen wonen?’ Maar de zorgcoördinator of centrummanager wees mijn verzoek af. Maanden heb ik mijn vrouw niet kunnen opzoeken of vasthouden. Ik heb het bestuur brieven geschreven of ik op zijn minst met haar mocht wandelen, maar ook dat was verboden. Alleen als ze zou gaan sterven, zouden ze me roepen.’ Op een dag werd hij gebeld, zijn vrouw was tijdens de lunch onderuitgegaan en lag buiten bewustzijn in haar bed, of hij wilde komen om afscheid te nemen. Contact was toen al niet meer mogelijk. Drie maanden had hij haar niet kunnen vastpakken en nu was ze dood.

Het weer wordt beter, de terrassen gaan weer open, maar zolang niet iedereen is gevaccineerd dreigt de derde golf nog steeds en wie het in de tweede golf moeilijk had, zal er in de derde niet op vooruit gaan. Het besef dat de coronacrisis meer gezichten heeft dan de bekende beelden van volle ic’s, en een injectiespuit in een arm, begint langzaam door te dringen, maar zolang je de opnamen en besmettingen kan tellen en geluk en welbevinden niet, zal die kant nog wel even onderbelicht blijven. ‘We denken dat liefde versmelting is’, zegt Dirk de Wachter, ‘maar in een goede relatie is er een evenwicht tussen nabijheid en afstand.’ En precies aan dat verbinden van ‘thuis’ met ‘de wereld’, daaraan ontbreekt het al een jaar. De Wachter vermoedt dat psychiaters nog jaren hun handen vol zullen hebben aan de gevolgen. De liefde kraakt en steunt en allang niet meer alleen van genot.

Vorige week verscheen van Corine Koole: Verstoord verlangen. Over liefhebben, intimiteit en afstand houden, uitgeverij AmboAnthos, 224 pagina’s, € 20,99.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden