Cohen verwende zijn moslims

Als burgemeester van Amsterdam poogde PvdA-lijsttrekker Job Cohen het de islamitische gemeenschap naar de zin te maken met privileges waarin de islam centraal moest staan....

‘Godsdienst is een bindende factor in de samenleving.’ Dit zei oud-burgemeester van Amsterdam Job Cohen in zijn nieuwjaarstoespraak van 2002. Menende dat de integratie van sommige minderheden via hun godsdienst verloopt, bepleitte hij dat de overheid de religieuze infrastructuur erbij zou moeten halen omwille van de maatschappelijke dialoog.

Iedereen kent de voorbeelden die de interne tegenstrijdigheid van Cohens idee over de bindende kracht van een godsdienst blootleggen. Die kracht bestaat misschien binnen een religieuze gemeenschap zelf maar zal toch niet religieuze en niet-religieuze leden van de samenleving samenbrengen.

Denk aan de godsdienstoorlogen in de 16de en 17de eeuw die het Europese continent teisterden. Van de confrontaties in Ierland, Duitsland en Nederland tussen katholieken en protestanten. Van de conflicten in Frankrijk tussen hugenoten en katholieken. Van de religieuze spanningen in Brits-India tussen hindoes en moslims en van de vijandigheid in de Arabische wereld tussen soennieten en sjiieten en tussen joden en moslims. Gebeurtenissen die geenszins wijzen op het bindende vermogen van een godsdienst binnen een samenleving maar juist op de gevolgen van de verstrengeling van macht en religie.

Een ander idee van Cohen betrof de rol van de ontvangende samenleving in het integratieproces van minderheden. In zijn Abel Herzberg-lezing (2001) concludeerde hij: ‘Als we bereid zijn vreemdelingen en allochtonen in onze samenleving op te nemen als volwaardige burgers, dan zullen zij daadwerkelijk volwaardige burgers zijn.’ Paul Scheffer schreef terecht dat Cohen hiermee de eigen verantwoordelijk van migranten ontkende en deze naar de gehele samenleving schoof.

De religieuze infrastructuur die Cohen in 2002 noodzakelijk achtte, was gestoeld op de illusie die men ‘integratie via de islam’ noemt. Ten behoeve van de maatschappelijke dialoog subsidieerde Cohen een aantal projecten waarvan de belangrijkste de Westermoskee was. Deze prestigieuze moskee, die volgens de burgemeester ‘het symbool van integratie’ moest worden, kreeg na aandrang van Cohen persoonlijk een subsidiebedrag van twee miljoen euro. Vraagtekens hoe een moskee als symbool van integratie kan worden gezien werden amper gezet. Evenmin bestaat de indruk dat nu het project definitief geen doorgang vindt Cohen zich wil inzetten voor terugvordering van de subsidie. Bovendien is het maar de vraag in hoeverre het wenselijk is dat een overheidsinstelling subsidie geeft voor de bouw van een moskee.

Het bleef hier niet bij. De gemeente Amsterdam, Cohen voorop, ging de afgelopen jaren door het de islamitische gemeenschap naar de zin te maken middels privileges waarbij de islam centraal moest staan. Naast financiering van de iftar-maaltijden (de maaltijden die tijdens ramadan na het vallen van de avond worden gegeten) en subsidieverlening aan moskeeën om hun imago te verbeteren, kende Amsterdam nog meer voorbeelden.

De strijd tussen Marhaba en Stichting de Levante is er één van. Marhaba (in het Arabisch ‘hallo’) was een initiatief van een aantal PvdA-prominenten waaronder Felix Rottenberg, Ahmed Marcouch en voormalig directeur van Milli Görüs Haci Karacaer en moest een debatplaats worden over de islam. Hoewel Marhaba een doodgeboren kind bleek, kreeg het acht ton subsidie. De Levante die niet de islam centraal wilde stellen maar de oriëntaalse wereld moest het doen met 75 duizend euro. Tijdens de Amsterdamse raadscommissievergadering in oktober 2006 waar deze kwestie werd besproken zei Cohen: ‘Bij de Levante staat de islam niet centraal, en daarom kan die stichting niet gesteund worden.’ Vreemd genoeg behoefde in deze discussie de scheiding tussen kerk en staat wat de Amsterdamse PvdA-fractie betrof niet de boventoon te voeren. Men moest soms ergens overheen kunnen stappen, zei PvdA-fractievoorzitter Van der Garde laconiek van een van de basisbeginselen van de Nederlandse samenleving.

Deze sociaal-democratische aanpak van Cohen kent nadelen. Naast onvoorzichtige omgang met belastinggeld, geeft hij de orthodoxe islamitische minderheid meer instrumenten in handen dan de liberale meerderheid. Voorts bedreigt hij het beginsel van scheiding tussen kerk en staat, en noopt hij minderheden binnen hun religieuze omgeving te blijven terwijl velen er misschien uit zouden willen stappen. Het protest van de islamitische bevolking in Slotervaart tegen de kandidatuur van Marcouch voor het lijsttrekkerschap in Amsterdam-West heeft hiermee te maken. De bewoners herkenden zich niet in Marcouch’ vermenging van politiek en godsdienst.

Volgens partijvoorzitter Ploumen zal de PvdA nooit meer de fout maken ‘het inslikken van kritiek op religies omwille van de tolerantie toe te staan’. Maar de noodzaak die sociaal-democraten van oudsher voelden om religiekritiek te uiten, in het bijzonder op het christendom, verdwijnt nu blijkbaar omwille van de islam. Hiermee neemt de PvdA afscheid van haar resterende verlichtingsidealen.

De islam is nu 1.400 jaar oud. Toen het christendom 1.400 jaar oud was, toonde het zich niet wars van geweld. Maar sinds de Reformatie en vooral sinds de Verlichting is het onderworpen aan onophoudelijke druk van spot en afkeuring. Voltaire en vele anderen hadden ongezouten kritiek op het christendom zelf en op de autoritaire structuur van de kerk. Ook Marx en Nietzsche deden dat. Kritiek op religie is belangrijk om die te moderniseren en te humaniseren. Het zou volgens de Duits-Amerikaanse theoloog Paul Tillich een poging moeten zijn het goede van het kwade binnen de godsdienst te scheiden.

Vandaag doen sociaal-democraten met Job Cohen aan het hoofd hun best moslims niet voor het hoofd te stoten en te vrijwaren van alle kritiek, als de dood voor ‘islamofoob’ te worden gehouden. Maar hoe zal de islam zich dan aanpassen en moderniseren? Het lijkt alsof er een alliantie aan het ontstaan is tussen zich progressief noemende intellectuelen en orthodoxe moslims. De gematigde moslims staan in de kou.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden