Christen zonder complex

Geloof en spiritualiteit zijn terug in de Lage Landen, maar de katholieke kerk lijkt niet te profiteren van ‘de zoektocht naar het Onzichtbare’, zoals Godfried Danneels (73) het ‘religieus reveil’ omschrijft. De Belgische kardinaal, in 2005 getipt als nieuwe paus, moedigt christenen aan uit hun schulp te kruipen: ‘De islam verstopt zich ook niet.’

Kardinaal Godfried Danneels tijdens een uitvaart in 2005.Beeld EPA

In de Mechelse Muntstraat ligt ’t Zielenhofke, een winkel met boeken als Wijsheid van een sterrenkind en Openbaringen voor een nieuw tijdperk, een studie over autisme en vorige levens en een boekje over magische dolfijnen. Never drive faster than your angels can fly, waarschuwt een stapeltje bumperstickers: rij nooit sneller dan je engelen kunnen vliegen. Een uur kaartlegging, healing of lichtwerk kost 45 euro.

‘De mensen zijn weer op zoek naar het Onzichtbare’, zegt Godfried Danneels (73) in het bisschoppelijk paleis aan de Wollemarkt. ‘Er is duidelijk weer een ontwaken van een soort religieus gevoel. Enkele jaren geleden was dat nog volstrekt taboe. Men verzette zich daar openlijk tegen en ridiculiseerde het. Nu keert het religieus besef terug in vele gedaanten; van christendom tot Oosterse wijsheid, van relaxatietechnieken tot transcendente meditatie... u hebt geen idee hoe veelzijdig de term religie is geworden.’

De Belgische kardinaal en aartsbisschop van het tweetalige bisdom Mechelen-Brussel zit aan een houten tafel in een eenvoudig ingerichte vergaderkamer. Er waait een flard muziek binnen van het carillon in de toren van de Sint-Romboutskathedraal. De 73-jarige eminentie spreekt zacht, maar gedecideerd. Een glas water helpt de kriebelhoest te verdrijven.

Menigeen durft zich weer hardop af te vragen wat er zich mogelijk afspeelt tussen hemel en aarde. Spiritualiteit en persoonlijke ontwikkeling gaan hand in hand. Maar gezien het kleine percentage gelovigen dat 's zondags nog naar de mis gaat, lijkt de katholieke kerk in West-Europa amper of niet te profiteren van het religieuze reveil.

Danneels draait de bewijslastechter om: ‘Onze core business, het kerkbezoek, is áltijd moeilijk geweest. Het is niet omdat vroeger wel iedereen op zondag naar de kerk ging, dat we toen leefden in een volkomen christelijke maatschappij. Kerkbezoek is niet noodzakelijk een maatstaf voor de echte religieuze overtuiging, maar vooral voor de sociale controle. Om uw brood te verdienen was het goed om katholiek te zijn, want alle werkgevers waren het.’

Hoe verklaart u die terugkeer van het religieuze?

‘Hier in West-Europa is praktisch aan onze primaire behoeften voldaan: eten, drinken, wonen, kleden. Dat bespaart ons veel lijden. Ook kunnen we bij professionele hulpverleners aankloppen voor psychologische bijstand. Maar dan nog kunnen we niet volledig gelukkig zijn zonder een derde domein, het spirituele, het geloof.

‘Ook heeft het ermee te maken dat we nauw in contact komen met andere religies. Enkele decennia geleden waren die alleen bekend bij etnologen en enkele rare toeristen die naar het Oosten gingen; nu wonen de moslims naast ons. Het gegeven dat het geloof weer op de kaart is gezet, komt voor een deel door het publieke uiten van de islam in onze samenleving. De islam verstopt zich niet.’

Is de zichtbaarheid van de islam een aanmoediging voor christenen om uit hun schulp te kruipen?

‘Jazeker, want het geeft ons vanzelf een lendestoot om ook weer rechtop te gaan staan. Het taboe verdwijnt om godsdienstig te zijn, juist omdat anderen hun geloof wel zonder complexen tonen. Door de islam is er een tonicum in de maatschappij gekomen dat de religieuze reflexen bevordert.’

Afgedwaalde christenen denken toch niet: als moslims op vrijdag naar de moskee gaan, dan moet ik zondag maar weer naar de kerk? Ze zijn eerder bang voor de islam.

‘Er is schrik van het totalitaire karakter van een deel van de islam. Voor de islam is alles één pot nat: taal, cultuur, godsdienst, economie, militaire macht, politiek, solidariteit met de Maghreb. Het is alles of niets.

‘Wij christenen kenden in de Middeleeuwen ook het principe cuius regio, illius et religio (wiens streek, diens godsdienst, red). Ofwel: Clovis gedoopt, heel Gallië gedoopt. De Franse Revolutie brak met dat uitgangspunt, door de scheiding van kerk en staat. Je kunt tegenwoordig christen zijn, Frans spreken, aanhanger zijn van het Amerikaans kapitalisme én graag Dostojevski lezen. Het is een patchwork geworden.’

Deelt u de angst voor de islam?

‘Er is ook een andere islam die de Franse Revolutie ook meegemaakt heeft. Ik denk aan bepaalde academische milieus in Marokko. Maar inderdaad, het fanatisme kan gevaarlijk zijn. Al moeten we godsdienst en terrorisme niet vereenzelvigen. Er zijn veel andere redenen die aanleiding geven tot geweld, die niet direct samenhangen met de islamgodsdienst. Dus we moeten ons afvragen: komt het gevaar uit religiositeit, of zijn er politieke, economische en andere belangen in het spel?’

Hebt u contacten met de moslimgemeenschap in België?

‘Ja, maar het is lastig dat elke imam totaal onafhankelijk is. De islam kent immers geen hiërarchie.’

In de katholieke hiërarchie gooide Godfried Danneels volgens Vaticaan-watchers jarenlang hoge ogen om de nieuwe paus te worden. Maar de keuze viel in april 2005 op een andere favoriet, de Duitse kardinaal Joseph Ratzinger, alias paus Benedictus XVI.

Tijdens een persconferentie, drie uur na de witte rook in Rome, wekte Danneels de indruk ongelukkig te zijn met die behoudende keuze. Maar Danneels bezweert dat hij verkeerd is begrepen, en zo snel na het conclaaf eigenlijk veel te moe was voor het vragenvuur van de media.

Sommigen zeggen dat hij om paus te worden in de ogen van de andere kardinalen veel te progressief is. Het zou hem zijn kwalijk genomen dat hij weinig moeite zou hebben gedaan om in België wettelijke regelingen over abortus, euthanasie en het homohuwelijk tegen te houden.

Linkse critici noemen het progressieve imago van Danneels vooral buitenkant; hij zou beseffen dat de opvattingen van de katholieke kerk in België minderheidsstandpunten zijn, en daarom geen al te conservatieve toon aanslaan.

Volgend jaar juni wordt hij 75, voor bisschoppen de pensioengerechtigde leeftijd. ‘Ik moet afwachten of de paus mijn ontslag aanvaardt, of dat hij zegt: ga nog een jaar verder. Ik denk daar niet veel over na.’

De Belgische media speculeren al over zijn opvolging en vrezen dat de als conservatief geboekstaafde bisschop Léonard van Namen de nieuwe aartsbisschop wordt. ‘Ik ga me daar zeker niet mee bemoeien, dat is het slechtste wat je kunt doen’, zegt Danneels. ‘Ik vind dat de discussie wordt overdreven, alsof ik de enige goede zou zijn. Op het Laatste Oordeel zullen ze ook wel mijn zondenlijst kunnen bewonderen.’ Hij moet lachen om dat vooruitzicht.

Vooralsnog weet Danneels van geen ophouden. In november was hij gastheer van het evangelisatiecongres Allerheiligen 2006. Drieduizend bisschoppen, priesters, zusters en leken uit Europa, Canada en Australië kwamen naar Brussel voor lezingen, workshops en gebeden. Daarnaast kwamen nog eens honderdduizend bezoekers af op jongerenmanifestaties, concerten en missen.

‘Met Allerheiligen zag ik voor het eerst sinds jaren dat christenen weer buiten kwamen, blij en ook fier dat ze gelovig zijn. Ons motto was: laat ons christen zijn zonder complexen, en zonder arrogantie. In de kerk is nu niet veel gevaar meer voor grote arrogantie, al is het altijd een roofdier dat in het struikgewas ligt te loeren. Ja, dertig, veertig jaar geleden was de kerk hier erg machtig, op alle gebied. Maar dat is verleden tijd. Ik hoef mensen dus niet te waarschuwen tegen arrogantie, maar moet ze wel aanmoedigen om zonder complexen te zijn.’

Lokt zo’n evenement nieuwe kerkgangers? Men laat zich toch niet meer de les lezen door Rome?

‘Ik geef toe dat men zich hier in België, zoals in heel West-Europa, afzet tegen bepaalde zaken uit het Vaticaan. Er is een zeker anti-Romeins sentiment. Maar ik stel ook vast dat het altijd gaat over de heel persoonlijke individuele moraal rond seksualiteit. Daar zit inderdaad een vrij grote discrepantie tussen wat de officiële kerkleer zegt, en wat de mensen voelen en vinden.

‘Anderzijds, als Rome spreekt over mensenrechten, over honger in de wereld, over herverdeling tussen arm en rijk, over vrede, dan borrelt er nooit enig antigeluid op. Wij zijn kennelijk gebiologeerd door erotica en seksualiteit.’

Door het zesde gebod dus, gij zult geen onkuisheid doen.

‘Inderdaad. Hier botsen het kerkelijk gezag, de moraal en het dictaat, ook het felst met heel het individu en zijn intimiteit. Het is het laatste domein, zegt de mens, waar ik nog een beetje mezelf zou kunnen zijn. Want voor al het andere ben ik aangewezen op staatscontrole, de fiscus, op papieren invullen, noem maar op. De mens zegt, om het wat sterk te formuleren: ik vind dat ik in mijn huis, in mijn bed, toch moet kunnen doen wat ik wil.

‘Een cultuur die rijp tot overrijp geworden is, leeft op dat gebied altijd heel intens. Denk aan het einde van het Romeinse Rijk: het hedonisme, de seksuele voldoeningen en afwijkingen waren toen even groot of nog groter dan nu. Het christendom heeft destijds, door zijn manier van denken over kinderen en gezin, over man en vrouw, een kentering teweeggebracht. Anders zouden we misschien in het Westen niet meer hebben bestaan.’

Met de Romeinen is het toch slecht afgelopen...

‘Maar niet met het christendom.’

Hoe loopt het met ons af?

‘Dat weet ik niet. Na de Romeinen ging het ook verder; de mensheid is niet uitgestorven na de laatste keizer. Maar een beschaving kan wel overleefd raken. Hier en daar begint men dat in te zien. Er is een zekere retour naar meer zelfbeheersing, naar regels en orde.’

Misschien gaat de wereld niet ten onder aan hedonisme, maar aan de opwarming van de aarde. De klimaatdiscussie slaat een deuk in het vooruitgangsgeloof. Het blijkt een illusie dat alles groter mooier beter, duurder en sneller kan.

‘Dat inzicht is bemoedigend. Ik denk dat we eindelijk aanvoelen dat we zelf, uit onze vrije wil, moeten ingrijpen en niet gemakshalve mogen aannemen dat de techniek onze problemen wel oplost.

‘Het is zoals een lichaam anti-lichamen aanmaakt als het ziek is. Als de mens zó ver gaat dat hij in de afgrond dreigt te storten, dat hij op het punt staat zichzelf te vernietigen, dan keert hij vanzelf op zijn schreden terug. Denk aan de atoombewapening: de wapenwedloop is gestopt dankzij het besef dat we zo niet verder kunnen doorgaan. Misschien blijkt de klimaatdiscussie van Al Gore slechts een hype. Ik hoop toch dat er praktisch iets verandert, al zie ik de centrale verwarming in veel huizen nog niet snel twee graden lager staan.’

Misschien is dat een thema waar pastoors meer over moeten preken. Dat maakt de kerk in een keer bij de tijd.

‘De grote uitdaging voor een predikant is de link leggen tussen evangelie en actualiteit, tussen bijbel en krant. Maar dat gebeurt ook wel: twintig, dertig jaar geleden werd veel gesproken over ontwikkelingshulp en de Derde Wereld. Geven aan anderen werd zo’n groot thema dat de vastentijd tussen carnaval en Pasen haast tot een puur charitatieve bezigheid uitgroeide. Nu draait het om milieu en dat is ook nodig.

‘Anderzijds: ontwikkelingshulp noch milieu zijn de core business van de godsdienst. Het zijn gevolgen uit het geloof. Ik vind ook wel eens dat er over God iets gezegd zou kunnen worden in de preek, niet enkel over de mens en zijn problemen. Die lees ik ook dagelijks in de krant. Maar wat ik omgekeerd zelden of nooit verneem in de media, is wat God zegt.’

De grote vraag is natuurlijk of er over enkele jaren überhaupt nog wel genoeg pastoors zullen zijn om over God te praten. De cijfers zijn dramatisch, erkent Danneels, en hij wil zich er niet al te gemakkelijk mee troosten met de gedachte dat het wel goed zal komen. Maar tegelijk schuilt er in extrapoleren ook een gevaar. Hij herinnert zich de tijd dat sociologen schreven: we hebben dit jaar nog honderd roepingen in Vlaanderen, volgend jaar nog zestig, daarna nog twintig, dan nog vijf en uiteindelijk min drie.

‘De zaken kunnen zeer snel veranderen. Als je dertig jaar geleden een gebedenboek wilde publiceren, dan zei de uitgever: dat laat ik niet drukken, dat verkoopt niet, schrijft u iets over nieuwe theologie en de erfzonde. Maar als ik anno 2007 naar een uitgever zou gaan met een boek over de erfzonde, dan zegt hij: dat verkoopt niet, schrijf liever iets over spiritualiteit, maak een gebedenboek. Dat is in twintig jaar totaal omgeslagen. Spiritualiteit was spruitjesgeur, nu heeft iedereen er weer de mond van vol, wat er dan ook onder mag worden verstaan.’

Het zwaartepunt van de katholieke kerk verplaatst zich bovendien van het Noorden naar het Zuiden, naar Afrika, Latijns-Amerika en zelfs naar Aziatische landen als Zuid-Korea. Danneels vertelt hoe een Afrikaanse bisschop zijn beklag deed bij hem. Hij vond dat de Europese kerkleiders hadden moeten ingrijpen toen hun parochies leegliepen en de bandeloosheid toenam.

‘Ik zei hem: u hebt een punt, maar misschien komt er ooit een tijd dat ook gij de bijl aan de wortel van de kerk en van de godsdienst zal voelen. Wel, bel ons dan een keer, want wij hebben daar ervaring mee.’

Als die Afrikaanse bisschop ooit belt, wat zegt u hem dan?

‘Dat elke cultuur en religie vroeg of laat zwaar op de proef wordt gesteld door wat ik noem meesters van de verdenking. Bij ons is de kern van het christendom aangevallen door Marx, Freud en Nietzsche. Marx door te zeggen: het is een bijproduct van de economische situatie. Nietzsche zei: het is een slavenmoraal die ze hebben omgebouwd tot herenmoraal, maar het blijft een slavenmoraal. En Freud vond dat heel ons religieus gevoel feitelijk onderbewuste structuren zijn die niets te maken hebben met God, maar met onze eigen onafheid.

‘We hebben die aanvallen overleefd, met veel kleerscheuren. We hebben de confrontatie doorstaan tussen geloven en denken, tussen geloof en wetenschap, tussen geloof en kritiek. Dát is onze bijdrage die blijft voor heel de planeet.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden