Chinese burger laat niet meer over zich lopen

Vijf jaar geleden zouden de boeren van Xunji niet op het idee zijn gekomen de rechter in te schakelen na de contractbreuk van hun afnemer....

CHEN YI en zijn vrienden dachten vorig jaar een geweldige slag te hebben geslagen met een contract voor de levering van medicinale kruiden aan een Pekinese geneesmiddelenhandel. Ze hadden hun intrede in het Chinese marktsocialisme gevierd met de nodige flessen Yanjing-bier en hardop gedroomd over een geplaveide hoofdstraat in hun haveloze dorp, anderhalf uur van Peking.

Twintig boeren deden mee. Zij zaaiden op hun akkers voor hun eerste kweek op contract. Maar toen de bijvoet- en muntplantjes volgroeid waren, bereikte hen een jobstijding. De hoofdstedelijke klant had een beter aanbod en wilde Xunji's kruiden niet meer.

'Het was een ramp', vertelt de veertigjarige Chen Yi voor zijn huisje aan de stoffige dorpsstraat. 'We raakten onze kruiden niet kwijt. Al ons werk was voor niets'. Er worden fortuinen gemaakt met de handel in geneeskrachtige planten en veel boeren proberen hun basisinkomen aan te vullen met kruidentuinen.

Maar groothandelaren in Peking spelen de telers genadeloos tegen elkaar uit.

Net toen Chen Yi zich begon neer te leggen bij het verlies, ontmoette hij de advocaat Liu Ziyu. Liu vond dat Chen met het contract naar de rechter moest stappen. Maar dat leek de boeren van Xunji veel te riskant. 'Daar komt alleen maar ellende van', zeiden Chens vrienden. Bovendien had de afnemer, het Ontwikkelingsbureau voor Geneeskrachtige Kruiden, banden met de oppermachtige spoorwegen.

Maar Liu hield aan. Hij beloofde geen gage te rekenen als ze de zaak verloren. De jurist overtuigde de bange boeren met voorbeelden van andere Klein Duimpjes die reuzen in de rechtszaal hadden verslagen. En zo kwam Xunji's zaak voor de Volksrechtbank. Die veroordeelde het Ontwikkelingsbureau eind vorig jaar wegens contractbreuk tot een schadevergoeding van 400 duizend yuan (80 duizend gulden). Het fonkelnieuwe televisietoestel op het ijzeren tafeltje in Chens kale huiskamertje is de beloning.

De twintig boeren uit Xunji zijn niet de enigen die in het moderne China hun verhaal durven te halen bij de rechter. De China Daily schreef maandag dat er vorig jaar een recordhoeveelheid rechtszaken was gevoerd. Het aantal gekwalificeerde advocaten is in drie jaar tijd meer dan verdubbeld tot honderdduizend.

Maar ook op andere gebieden is de opmars van de mondige burger in volle gang. Consumentenorganisaties noteren recordaantallen klachten. Buitenlandse bedrijven merken dat de Chinese koper niet meer over zich laat lopen. Ze worden in consumentenprogramma's op televisie ter verantwoording geroepen voor productiefoutjes.

'De Chinese burger verkent zijn rechten', zegt advocaat Liu. Op het platteland is het heel gewoon om een impopulair dorpshoofd bij verkiezingen te wippen. In de steden laten burgers niet langer gelaten over zich heenlopen. Overal in het land worden belangengroepen geboren die tegen milieuvervuiling vechten of studentenvertegenwoordigers kiezen.

Natuurlijk is de politieke macht nog steeds vast in handen van de communistische partij. Elke afwijkende mening wordt genadeloos onderdrukt, zoals veel dissidenten aan den lijve ondervonden hebben. Politieke hervormingen zijn taboe sinds de democratische beweging in 1989 werd neergeslagen.

Maar buiten het terrein van de politiek is na twintig jaar economische hervormingen een ander China aan het ontstaan. 'Op de markt regeert het ongeremde kapitalisme', constateert Liu. Burgers krijgen kansen om rijk te worden, beginnen bedrijfjes, nemen personeel aan en ontslaan het weer. 'Ze ontdekken dat ze steeds meer greep hebben op hun toekomst.'

De regering leek tot voor kort niet afwijzend te staan tegenover deze ontwikkeling. Een jaar geleden zag de overheidspublicatie Handboek voor de Chinese Burgers het licht. Via eenvoudige vragen en antwoorden kon de lezer te weten komen wat wel en niet kon. 'Kan een burger tegen een ambtenaar procederen?' 'Ja, als die hun bevoegdheden te buiten gaan.'

Er werden ruim acht miljoen exemplaren van het boek verkocht. De regering schrok er zelf van. Vorige week heeft ze gewaarschuwd dat belangengroepen niet het primaat van de partij mogen aantasten. Dat was een verwijzing naar de vraag uit het boek welk protest niet is toegestaan: naast bedreiging van de nationale eenheid, zijn ook aanvallen op de dictatuur van het proletariaat, het gedachtengoed van Marx, Lenin en Mao en het socialisme uit den boze.

De gram van de top lijkt zich vooral te richten op organisaties die een bedreiging zijn voor de partij. De duizenden vakbonden van arbeiders in de vrije sector en religieuze groeperingen vinden bij de bevolking meer weerklank dan het ideologisch failliete communisme.

Het verst gaat de terugtocht van de partij op het platteland. De boeren weten veel beter bij wie hun belang veilig is dan de autoriteiten. 'Het gaat op het platteland allang niet meer om de partijlijn. Wie het dorp de meeste welvaart kan bezorgen, daar gaat het om', zegt de socioloog Du Xiaoshan, lid van de Chinese Academie van Sociale Wetenschappen.

Verkiezingscampagnes draaien om de plaatselijke economie. 'De kandidaat met de beste investeringsplannen wint', is de droge constatering van Du.

Het besluit om gekozen bestuur in te voeren op het platteland dateert uit 1987, twee jaar voor het drama van het Tienanmenplein. 'Na de landbouwhervormingen bleek dat de boeren niet meer luisterden naar het benoemde partijkader', zegt Du.

Intussen beschikt ruim 85 procent van de dorpen over gekozen leiders, die in meerderheid geen partijlid zijn. Maar volgens Du tillen de communistische bestuurders hier niet zo zwaar aan. 'Het platteland heeft nog wel steeds de neiging alle ontwikkelingen met de communistische partij te associëren. Als het beter gaat, komt dit ook op het conto van de partij'.

Tot dusver is deze democratie beperkt gebleven tot het platteland. Du denkt dat de partij hier ook streng de streep trekt. Hoewel sommige partijleden dromen van meer algemene verkiezingen, is het risico dat de partij haar greep verliest veel te groot.

'Er zijn al gevallen van staatsondernemingen waar de arbeiders hun eigen leiders kozen, maar dat gaat erg ver', vindt Du. Het onzekere politieke klimaat is niet ideaal voor nieuwe experimenten.

Toine Berbers

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden