Het eeuwige leven Cecilia Odé (1946-2019)

Cecilia Odé (1946-2019) Expert in het Joekagier, taal van zestig mensen

Zij trok zich van Nieuw Guinea tot Siberië het lot aan van bedreigde talen. In Yupna wordt het getal 33 aangeduid met de penis.

Cecilia Odé.

In het Nederlands wordt de zoon van een zus of broer of van een tante of oom van vaders- of moederszijde aangeduid met één woord: neef. In zowel de Siberische taal Joekagier als de Papoeataal Mpur bestaat voor elk familielid een aparte term.

‘Daar zijn familiebanden nog veel belangrijker’, schreef Cecilia Odé. Zij was expert in West-Papoeatalen die in Vogelkop van Papoea worden gesproken en Paleo-Siberische talen die veelal in het noordoosten van Siberië zoals de republiek Jakoetië te vinden zijn.

Haar leven stond in het teken van het vastleggen en veilig stellen van deze talen die dreigen uit te sterven. Daartoe behoorde het Joekagier.. ‘Het is een taal die in een geïsoleerde gemeenschap gesproken wordt en eigenlijk geen enkele verwantschap heeft met een andere taal. Maar in de regio is Russisch de eerste taal en Jakoets de tweede. Hierdoor is de streektaal Joekagier in verdrukking geraakt’, zegt haar echtgenoot Eric de Haard. ‘Ik verstond niets van de talen. Het is razend ingewikkeld.’

Geluidsband

Cecilia Odé legde grote stukken gesproken taal van het Joekagier vast op geluidsband, zodat die toch bestudeerd kan worden als niemand hem meer spreekt. In 2013 werkte ze mee aan de film ‘Stemmen uit de Toendra’ over de laatste zestig toendra-Joekagieren bij de poolcirkel die de taal nog spraken. Filmer en slavist Edwin Trommelen: ‘Ze was enorm gedreven en enthousiast. Ze was daar zo vertrouwd met de mensen dat alle deuren voor haar opengingen.’

Ze leed toen al aan uitgezaaide kanker - ‘de Joekagieren vroegen ook hoe het met haar ging’, zegt Trommelen - waardoor er haast achter het project werd gezet. Uiteindelijk overleed ze op 9 januari van dit jaar.

Cecilia Odé was de jongste van de zes kinderen van de bekende concertpianist en voormalig directeur van het Conservatorium Jan Odé. Omdat Russische muziek haar fascineerde ging ze aan de UvA Slavische talen studeren. Hier ontmoette ze Eric de Haard, die docent Russische literatuur zou worden aan de UvA. Zij verdiepte zich in de intonatie van het Russisch, waarop ze in 1989 promoveerde.

West Papoea

Verder onderzoek bracht haar daarna naar West Papoea (toen nog Irian Jaya), waar tientallen talen nog niet allemaal beschreven en soms ook bedreigd waren. ‘Veel Papoeavolkeren spreken alleen nog Bahasa Indonesia, omdat ze met hun moedertaal geen carrièremogelijkheden hebben.’

Odé woonde daar in een hut op palen. Ze noteerde: ‘Met het verdwijnen van talen gaat ook kennis van unieke vaardigheden en technieken, van flora (denk aan medicinale planten), fauna en ecosystemen verloren. Sommige talen hebben voor elk lichaamsdeel een apart woord. Het Papoeavolk Yupna gebruikt handen en voeten voor de telwoorden 1-20, dan gaat het verder met ogen (21-22), oren (23-24), neus (25), neusgaten (26-27), borsten (28-29) navel (30), teelballen (31-32) en de penis (33). De Mpur kennen maar twee kleuren: geel en rood. Andere kleuren zijn ‘licht’ en ‘donker’ of worden uitgedrukt door te verwijzen naar een voorwerp met die bepaalde kleur.’

In het eerste decennium van deze eeuw concentreerde ze zich op het vastleggen van het Joekagier en aandacht vragen voor andere bedreigde Siberische talen, zoals Even, Evenki en Nivch.

Ze richtte haar eigen website www.bedreigdetalen.nl op. ‘Elke twee weken verdwijnt er minstens één taal. Dit betekent dat over honderd jaar de helft van de nu nog 6000 talen van de wereld zal zijn uitgestorven. Volgens de somberste berekening zijn er dan zelfs maar 600 talen over’, schreef Odé.

Ze heeft een aanzet gegeven om een deel voor toekomstige generaties te behouden, al is het op band.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.