Blank Amerika wil schuld aan zwarten inlossen

2005 lijkt het jaar waarin blank Amerika zijn historische schuld aan de zwarten wil inlossen. Nu nog de rassendiscriminatie in de tegenwoordige tijd aanpakken....

Het is een beroemde geschiedenis: op 22 augustus 1955 zette Mamie Till Mobley haar 14-jarige zoon Emmett in Chicago op de trein naar het zuiden. Emmett ging in Tallahatchie County, in Mississippi, zijn oudoom en neven bezoeken. Toen Mamie haar zoon terugzag lag hij in een kist; hij was zo mishandeld dat hij letterlijk onherkenbaar was geworden.

Emmett was een zwarte jongen uit het noorden, wist hij veel van de verhoudingen in het zuiden. Hij maakte de pats door zijn neven een foto te tonen van een blank meisje. Z`n vriendin, schepte hij op.

De neven waren jaloers en ongelovig tegelijk. Op zaterdagavond 25 augustus waren de jongens bij Bryant`s Grocery and Meat Market in het plaatsje Money. Emmett liet zien wat hij durfde. Hij ging de winkel binnen en flirtte met de jonge, blanke vrouw van de eigenaar, Roy Bryant.

Drie avonden later werd Emmett in het huis van zijn oom van zijn bed gelicht: `Waar is de dikzak uit Chicago?` Ze namen hem mee naar een schuur, klopten zijn rechteroog uit de kas, sloegen hem tot moes, schoten hem dood en gooiden het lichaam in de Tallahatchierivier.

Toen de kist in Chicago arriveerde was deze dichtgespijkerd, op last van de autoriteiten in Mississippi. Mamie Till liet de kist openmaken. Iedereen moest zien wat ze gedaan hadden. In de dagen die volgden zagen naar schatting vijftigduizend inwoners van Chicago wat ze gedaan hadden.

James Oliver Horton kan deze geschiedenis dromen. Toen het gebeurde was hij amper twee jaar jonger dan Emmett. Ook hij was een zwarte jongen uit het noorden. Hij had zelf Emmett kunnen zijn.

James Horton woonde met zijn ouders in Newark, New Jersey. Je kunt niet zeggen dat vernedering daar niet bestond. Hij herinnert zich hoe zijn vader een huis wilde kopen, in een blanke buurt. De bank weigerde een lening. Toen zijn vader langs andere weg aan geld kwam, werd de vraagprijs van het huis zo opgevoerd dat de koop onhaalbaar werd.

Maar in het zuiden was de situatie nog veel erger. Ook James had neven in het zuiden, en grootouders die bezocht moesten worden. En ook hij vond het spannend met meiden te flirten. Hij weet van een bezoek aan Zebulon, North Carolina, ook in augustus 1955. Hij en zijn neven wachtten op een parkeerplaats op de volwassenen die aan het winkelen waren. De jongens verveelden zich.

James Horton: `Ik wisselde blikken en sprak ook wel met een blank meisje dat ongeveer van mijn leeftijd was. Mijn neven reageerden geschrokken en waren laaiend. Ze begrepen wat ik niet begreep. `Je kunt vermoord worden voor zoiets`, schreeuwde mijn neef Hayward mij toe.`

James Horton leeft. Hij is hoogleraar Amerikaanse geschiedenis aan de George Washington Universiteit in Washington. Hij geldt samen met zijn vrouw Lois als groot deskundige op het gebied van de geschiedenis van de zwarten in Amerika, met name de slavernij.

In zekere zin is Emmett Till ook weer onder de levenden.

Roy Bryant, de eigenaar van de Grocery and Meat Market, en zijn halfbroer J.W. Milam werden 62 dagen na de moord vrijgesproken. De jury, uitsluitend blanken, had amper een uur nodig om tot die uitspraak te komen. De verdediging had betoogd dat voldoende bewijs ontbrak; misschien was het onherkenbare lichaam wel helemaal niet het lichaam van Emmett Till. Dat vond de jury een steekhoudende veronderstelling.

Vijftig jaar na zijn gruwelijke dood zijn in juni de overblijfselen opgegraven. DNA-onderzoek bewees wat alleen de verdediging en de jury hadden durven betwijfelen: hier ligt wel degelijk Emmett Till.

Bryant en zijn halfbroer zijn dood. Het ministerie van Justitie is een nieuw onderzoek begonnen. Mogelijk zijn er andere betrokkenen die nog wel in leven zijn. Mogelijk kan de zaak heropend worden.

Het lijkt erop dat dit het jaar is waarin blank Amerika de historische schuld aan de zwarten wil inlossen. De tekenen zijn alom.

Zestig jaar gevangenisstraf kreeg eind juni een voormalige leider van de Ku Klux Klan. Edgar Ray Killen uit Philadelphia, Mississippi was veertig jaar eerder vrijgesproken voor de hoofdverantwoordelijkheid in de geruchtmakende moord op drie medewerkers uit de beweging voor burgerrechten.

Killen is 80 jaar. Tijdens zijn proces zat hij in een rolstoel en gebruikte hij een zuurstoftank. De rechter besloot dat hij vanwege zijn slechte lichamelijke conditie zijn straf niet hoefde uit te zitten. In september zette dezelfde rechter hem alsnog voor zestig jaar achter de tralies. De politie had hem wandelend aangetroffen. `Interessant`, zei de directeur van een onderzoeksinstituut naar rassengelijkheid, `41 jaar geleden was de politie betrokken bij de moord op het drietal. Nu zit Killen alsnog in de gevangenis door toedoen van hetzelfde politiekorps.`

In juni nam de Amerikaanse Senaat een motie aan waarin plechtig verontschuldigingen werden aangeboden voor het onvermogen, jaar in jaar uit, een einde te maken aan het lynchen. Tussen 1882 en 1968 zijn in de VS bijna vijfduizend mensen, voor het overgrote deel zwart, door tierende, altijd blanke meutes opgepakt en verbrand, onthoofd of opgehangen. Bijna tweehonderd keer hebben presidenten met wetgeving geprobeerd een einde te maken aan de praktijken. Altijd strandde wetgeving op tegenwerking van conservatieve senatoren uit het Zuiden.

Acht senatoren bleven weg bij de stemming in juni. Onder hen was Trent Lott, invloedrijk politicus uit Mississippi: `Gaan we ons straks ook nog verontschuldigen omdat we de sociale zekerheid niet goed hebben aangepakt?`

Vier jaar geleden werd in de Senaat een portret onthuld van Blanche Bruce, aan het eind van de negentiende eeuw de eerste zwarte senator. Hoogleraar James Horton was uitgenodigd voor de redevoering. `Ik zat naast Trent Lott. Hij vertelde me hoe trots hij was dat de eerste zwarte senator uit zijn staat kwam, Mississippi. Ik heb geglimlacht. Ik wist hoe virulent Bruce door de Trent Lotts van zijn tijd was dwars gezeten.`

Wat betekenen deze en andere signalen? Kun je met recht en reden zeggen dat de zwarten nu hún deel van de Amerikaanse geschiedenis opeisen?

Horton: `Niet overal en niet overal in voldoende mate. Maar de verhoudingen verschuiven. Het komt door de opkomst van een bredere zwarte middenklasse. Het komt ook door de groeiende aandacht in de nieuwsmedia voor wat zwarten bereiken in de politiek, het zakenleven, de kunst, de sport en de wereld van het amusement. Een van de gevolgen is dat Amerikanen zich bewust worden van de historische rol die Afrikaans-Amerikanen hebben gespeeld in de vormgeving van de Amerikaanse cultuur.`

Horton is een van de samenstellers van `Slavernij in New York`, een in meerdere opzichten onthullende expositie over blanke schuld en verlegenheid. Het laat weinig heel van het nationale verhaal over de vrijheidslievende jonge republiek aan het einde van de achttiende eeuw. Prof. Leslie Harris, hoogleraar geschiedenis aan Emory University in Atlanta, Georgia: `Niet minder dan 41 procent van de New Yorkers had slaven. En vertrouw erop dat die andere 59 procent ze graag gehad zou hebben.`

Niet minder opmerkelijk: de tentoonstelling is een initiatief van The New York Historical Society, een burcht van blank conservatisme. `We hebben een risico genomen`, zegt curator Richard Rabinowitz. `Het is een verhaal dat te lang verzwegen is. Het is een geschiedenis van schaamte. Ik geloof wel dat New York er rijp voor is, maar er zullen zeker mensen zijn die het ons kwalijk nemen dat we dit laten zien.`

Zo zijn er overal tekenen die erop wijzen dat blank Amerika in het reine wil komen met een duister verleden. Nu nog het raciale probleem in de tegenwoordige tijd aanpakken.

Het is waar dat de zwarte middenklasse groeit, er is zelfs een zwarte elite. Time Warner en American Express worden geleid door zwarten. Oprah Winfrey is een Amerikaans icoon.

Maar eenderde van de zwarte mannen onder de dertig zit in de gevangenis of is vrij op proefverlof. Onder zwarte vrouwen is de kans op besmetting met HIV twintig keer zo hoog als onder blanke vrouwen. En Katrina heeft laten zien dat armoede een donkere kleur heeft. Het Afrikaans-Amerikaanse Congreslid Cynthia McKinney zei over de nasleep van de orkaan: `Het enige waaraan ik kon denken was aan slavernij. Families die uit elkaar getrokken werden, samengedreven in wat nog het meest op concentratiekampen leek.`

De zwarte columnist van The Washington Post Eugene Robinson schreef begin deze maand: `Ik heb mensen gehoord die beweren dat het probleem van rassendiscriminatie goeddeels is opgelost. Het gaat om klasse, zeggen zij, niet meer om ras. Ik wou dat ik het kon geloven.`

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden