interview Benjamin Moser

Biograaf Benjamin Moser: ‘Het geniaalste kunstwerk van Susan Sontag, is Susan Sontag zelf’

Benjamin Moser. Beeld Valentina Vos

De Amerikaanse denker Susan Sontag kwam over als de ultieme powervrouw, maar was altijd bang dat zou uitkomen dat ze op vrouwen viel. Haar biograaf Benjamin Moser legt uit hoe ze van zichzelf een romanpersonage maakte. 

‘We hadden dit interview ook wel in het Nederlands kunnen doen’, zegt Benjamin Moser na afloop. ‘Maar ik was bang dat ik mij niet precies genoeg kon uitdrukken.’ Die angst is ongegrond: het Nederlands van de biograaf van Susan Sontag is voortreffelijk; alleen de perfectie verraadt dat het niet zijn eerste taal is.

Sinds 2002 woont Benjamin Moser in Nederland. Hij spreekt meerdere talen vloeiend, onder andere Portugees en Frans, maar Engels is de taal ‘waarin hij woont’. De taal van zijn columns en recensies, de taal waarin hij twee biografieën schreef, over de Braziliaanse schrijver Clarice Lispector (1920-1977) en over de Amerikaanse schrijver Susan Sontag (1933-2004), die deze week verschijnt. Het is de eerste geautoriseerde biografie over deze geadoreerde, gevreesde, iconische auteur.

U bracht een groot deel van uw leven door met deze twee vrouwen. Waarom zij?

‘Clarice Lispector leerde ik kennen tijdens mijn studie, ik vond haar werk zo goed dat ik erdoor geobsedeerd raakte; ik wilde er iets mee doen buiten haar land. Ik was 25 en had geen idee wat het was om een biografie te schrijven. Als ik die biografie niet had geschreven, had ik niet de biograaf kunnen zijn van Susan Sontag. Dit boek, over iemand die jarenlang een hoofdrol speelde in het Amerikaanse intellectuele leven, was ingewikkelder, al was het in mijn eigen taal en cultuur. Ik ben er zeven jaar mee bezig geweest.’

Clarice Lispector en Susan Sontag zijn allebei Joodse schrijvers, maar verder heel andere mensen. Toch merk je dat ze allebei schreven in een tijd waarin vrouwelijke auteurs nauwelijks meetelden.

‘Het is onvoorstelbaar hoe het feminisme ons denken heeft veranderd. Wij vinden het gewoon dat vrouwen hoogleraar zijn, politicus, schrijver of journalist. Maar Clarice Lispector was de eerste vrouwelijke journalist in de geschiedenis van Brazilië. Ook in Nederland kon een vrouw tot relatief kort geleden niet eens een bankrekening openen zonder toestemming van haar echtgenoot. Dus dan moet je des te meer bewondering hebben voor wat zo’n vrouw heeft bereikt.’

Uit uw biografie blijkt grote sympathie voor Sontag, maar u bent ook kritisch. U beschrijft niet alleen haar leven, u reageert op haar.

‘Ik laat tegenstrijdigheden zien in haar gedrag en ideeën, ik ben geïnteresseerd in de frictie tussen idealen en praktijk. Ik heb zo’n vijfhonderd mensen gesproken voor het boek – en niet alleen vrienden! Veel mensen hebben haar gekend, van Hawaii tot Bosnië. Ze riep heftige reacties op, positief en negatief. Dat zal ook zo zijn met deze biografie.’

Benjamin Moser

1976 Geboren in Houston, Texas, op 14 september

1994-1998 Studie geschiedenis aan Brown University

2009 Gepromoveerd op Clarice Lispector, Universiteit Utrecht

2009 Publicatie Why This World – A Biography of Clarice Lispector

2016 Braziliaanse staatsprijs voor culturele diplomatie

2009-heden Schrijft voor onder meer The New York Review of Books en The New York Times Book Review

2019 Biografie Sontag – Her Life and Work

Zij is van 1933, u van 1976. Een totaal andere generatie.

‘Ik moest me onderdompelen in een andere tijd. De vertrouwdheid van een omgeving is bedrieglijk. Ik ken New York goed, ik heb er gewoond en gewerkt, de straten, gebouwen en metrostations zijn dezelfde, en toch is het een andere wereld. Je moet veel uitleggen over de tweede helft van de vorige eeuw. Het lijkt vanzelfsprekend: wat is een vrouw, wat is een homoseksueel, wat is kunst, wat is ras? Maar de heersende opvattingen waren anders. Ik dacht bijvoorbeeld dat ik wel wist hoe het was om homoseksueel te zijn in New York, maar ik had het mis. Een lesbische vrouw zijn eind jaren vijftig van de vorige eeuw was volstrekt anders dan nu.

‘Het is bijna onvoorstelbaar, nu in New York bijna alles om geld draait, maar in de jaren zestig stond de stad voor het buitenmaatschappelijke leven. Niet het gezinsleven, niet het carrière maken, maar het leven van de geest. Het was een stad met goedkope, lelijke huizen, waar het gevaarlijk was op straat. Nu kunnen jonge mensen het zich helaas niet veroorloven er te wonen.

‘Deze biografie lijkt op een reisverhaal: voor mij was het een fascinerende reis in de tijd, door mijn eigen land. Een reis naar het New York van de sixties was als een reis naar Soedan, een land waarvan ik niks weet.’

Er zijn overeenkomsten tussen u en Sontag.

‘Ik begrijp hoe het is om op te groeien buiten New York. Susan groeide op in Los Angeles, ik in Houston, enorme steden. Toch, als je daar jong bent, droom je van de plaats waar ‘alles’ gebeurt, waar mensen niet alleen geïnteresseerd zijn in sport en auto’s. New York was vijftig jaar geleden het culturele centrum van de wereld. Invloedrijke mensen in de kunst, de journalistiek en politiek zaten dáár. Ik denk dat ‘centra’ tegenwoordig minder belangrijk zijn. Je hoeft niet dicht bij elkaar te wonen om elkaar te beïnvloeden. Kijk maar naar de ‘literaire cafés’ in Amsterdam: iedereen daar is een jaar of 90.

‘Ook de Joodse achtergrond van Sontag is belangrijk voor mij, al was die voor haar waarschijnlijk minder belangrijk. Het is moeilijk uit te leggen aan Nederlanders wat het betekent om Joods te zijn in Amerika. In New York voelt het niet alsof Joden een minderheid zijn, hier wel. Susan las al jong Thomas Mann, Marie Curie was haar grote voorbeeld, ze was zeer gericht op de Europese cultuur. Ik herken dat.’

Beeld Valentina Vos

Wat trok u aan in haar werk?

‘Natuurlijk is het fascinerend om te zien hoe Sontag denkt, en dat ze zo veel te vertellen heeft over onze wereld. Het is ook interessant om te zien wat ze níét goed doet: haar geest is constant aan het leren, en wij met haar. Ook leuk is hoe ze steeds beroemder werd, tot ze dé New Yorkse intellectueel was: kritisch, activistisch, bewonderd, omstreden. Die roem is een deel van het verhaal.

‘Toen ik haar ging lezen, dacht ik: interessant wat ze schrijft over fotografie, over camp. Ik houd het meest van On Photography. Daarin schittert haar briljante geest, maar het is ook grappig. Als je alles van haar leest, ontdek je hoe ongelooflijk breed het terrein was dat ze bestreek. Ze bekeek alles vanuit meerdere perspectieven, waardoor haar werk nog steeds relevant is. Door haar ben ik geïnteresseerd geraakt in onderwerpen waarvan ik niet vermoedde dat ze me konden boeien.’

Sontag wees erop dat wij de werkelijkheid altijd vatten in metaforen.

‘We moeten wel metaforen gebruiken, anders kunnen we elkaar niet begrijpen. Taal zelf is een metafoor. En zij laat zien hoe verwoestend metaforen kunnen zijn. Taal kan mensen redden én doden. Metaforen kunnen inzicht bieden, maar mensen ook meeslepen in het kwaad, zoals de metaforen van de nazi’s. Foto’s zijn ook metaforen: een ding dat staat voor iets anders. Susan zag in 1945, op haar 12de, foto’s van de Holocaust. Het was een bepalend moment in haar leven. Kijken naar de pijn van anderen zou een kernthema worden: de identificatie met de kijker én de bekekene. Ze voelde zich een beschouwer, maar ook een ‘freak’ zoals de mensen op de foto’s van Diane Arbus, iemand die er niet bij hoort. Iemand die begluurd wordt.’

Haar essay Illness as Metaphor (1978), over ziekte als metafoor voor het kwaad, was baanbrekend.

‘Sontag analyseert de aanname dat mensen kanker krijgen doordat ze verkeerd hebben geleefd, doordat ze hun seksualiteit hebben onderdrukt, bijvoorbeeld, of doordat ze emoties opkroppen of negatieve gedachten hebben. Zelf kreeg ze voor het eerst kanker in 1975. Ook zij worstelde met de vraag die Freud stelde: of de geest het lichaam creëert, of andersom. Ook zij werd gekweld door de gedachte dat ze haar ziekte zelf had veroorzaakt. Tegelijk vond ze dat verschrikkelijke onzin. Met dit essay heeft ze zich verlost van die gedachte.’

Sontag had uitgezaaide borstkanker. Toch zei ze niet expliciet tegen andere patiënten: ik ben een van jullie.

‘Het is nu gebruikelijk om je eigen verhaal te vertellen. Dat kan overdreven worden, vind ik. Míjn kanker, míjn strijd. Dat was in Sontags tijd niet zo. Ik denk dat het krachtiger is zoals zij het heeft gedaan, ook in emotioneel opzicht. Die persoonlijke drijfveer is wel voelbaar in het essay. Ze heeft er veel mensen mee geholpen.’

U laat zien dat ze, buiten haar boek, zelf ook heroïsche metaforen gebruikt: kanker ‘bevechten’, ‘overwinnen’, het bekende militaristische jargon. Ze geloofde dat ze was genezen doordat ze de beste artsen had gezocht, en door haar bereidheid tot lijden. Terwijl ze toch had aangetoond dat kanker stomme pech is, en genezen puur geluk.

‘Dat illustreert haar dilemma. Ze kon haarscherp analyseren hoe het zat, maar daarmee had ze het emotioneel nog niet verwerkt. Ze had die overwinningsretoriek nodig. Niemand kan zonder metaforen, maar ze zijn gevaarlijk. Kijk naar politici: Trump, Poetin of Bolsonaro – taal misbruiken is hun machtigste werktuig. Zelfs de beschaafde Britten tegen wie wij Amerikanen altijd zo opkeken, zijn in een ramp beland vanwege het misbruik van taal.

‘Sontag wilde de taal zuiveren, een puriteins streven. Zij was Amerikaans én Joods, hoe puriteins kun je zijn? Ze stelde: wíj gebruiken voortaan directe taal, geen metaforen, geen interpretatie, geen mystificatie. Maar ze wist dat het onmogelijk was.

‘Ze wilde ook de scheiding tussen lichaam en geest opheffen, en tussen hoofd en hart: dansen, haar lichaam voelen, plezier maken. Dat kostte moeite, want ze was zeer cerebraal. Maar de ambitie was er. Je leest in haar dagboeken dat ze zichzelf altijd wilde verbeteren, heel ontroerend.’

Sue Rosenblatt, zoals ze heette, was een onzeker kind, dat ontzettend haar best deed.

‘Haar moeder was een alcoholist die zich onvoorspelbaar gedroeg. Sue moest bedelen om liefde. Als er problemen waren, trok haar moeder zich terug op haar slaapkamer met een fles. Ze bood haar dochters geen spiegel. Sue imiteerde wat ze in films zag: hoe je rookte, je kleedde en met anderen omging.

‘Intellectueel uitblinken, dat lukte wel. Op de middelbare school las ze Plato, Kant en alle klassiekers uit de wereldliteratuur. Ze verlangde hevig naar een vriend met wie ze daarover kon praten, maar die was er niet. Haar intellectuele voorsprong maakte haar eenzaam.

‘Ik zie dat ze later ontzettend haar best heeft gedaan om liefde te tonen, aan haar geliefden, aan haar zoon David. Maar ze wist niet hoe dat moest. Ze begreep niet waarom mensen haar afwezen.’

Beeld Valentina Vos

Op haar 19de werd ze moeder van David, op haar 17de was ze getrouwd met Philip Rieff, haar professor in de sociologie. Toch wist ze al jong dat ze op vrouwen viel.

‘In haar puberteit had ze relaties met meisjes, maar ze kreeg te horen: doe normaal, ga met mannen naar bed. Dat deed ze. Het huwelijk was ongelukkig; in 1959 scheidde ze van Rieff. Ze was doodsbang dat zou uitkomen dat ze lesbische relaties had gehad. Dan zou ze op last van de rechter haar kind moeten afstaan. Het is ongelooflijk, maar dat gebeurde in de VS tot in de jaren negentig. Homoseksueel zijn was gevaarlijk. Dit bedoel ik met ‘een soort reisverhaal’. Mensen zijn tegenwoordig vergeten dat je als homoseksueel in gevaar was. Je kinderen konden gewoon van je worden afgenomen.’

U bewijst dat The Mind of the Moralist, het boek dat Philip Rieff beroemd maakte, is geschreven door zijn 26-jarige echtgenote. Daarna heeft hij niets van enige betekenis geschreven. Waarom claimde zij het auteurschap niet?

‘Zij claimde het niet wettelijk. Het was een deal bij de scheiding: zij kreeg haar kind, David, en hij het boek. Maar ze sprak er vaak over, over de onrechtvaardigheid.

‘Ik heb vrouwen gesproken die in die tijd waren getrouwd met professoren en schrijvers, die zeiden: dit was heel gewoon. Vrouwen waren vaak de assistenten van hun man; zij deden het werk. Zelden werden ze genoemd.’

Al Sontags grote liefdes waren vrouwen, maar zij noemde het ‘vriendschappen’, zelfs haar langdurige relatie met fotograaf Annie Leibovitz.

‘Ze is nooit open geweest over haar homoseksualiteit. Ze worstelde altijd met het onderwerp. In Nederland zouden we zeggen: ach Susan, kom op! Maar dat lag toch anders in Amerika, dat op dit gebied tien, vijftien jaar achterliep. Er was altijd een sterke, conservatieve anti-homostroming.’

Ze was door en door intellectueel, schrijft u, maar ook een diva.

‘Voor de buitenwereld was ze de ultieme powervrouw. En ze zorgde ervoor dat ze werd gezien. Iedereen in New York herinnert zich de eerste keer dat ze haar hebben gezien. Ze wist ieders blik te vangen. Veertig jaar lang stond ze midden in de belangstelling, in Amerika en over de hele wereld.

‘Ze was geobsedeerd door diva’s; ze schreef over Medea, Sarah Bernhardt, Greta Garbo, Maria Callas, Jeanne d’Arc – en ze werd zelf een diva. Ze heeft zichzelf in die metafoor geschreven. Dat wapen had ze nodig omdat ze lesbisch was, schrijft ze. Ze voelde zich veiliger in een rol dan als zichzelf.’

Beeld Valentina Vos

Hoe bracht ze de twee Susans samen, de onzekere en de diva?

‘Dat gebeurde pas in 1993, in Bosnië. Sontag reisde toen af naar het belegerde Sarajevo om de inwoners te bemoedigen. Ze regisseerde er, te midden van het geweld, het toneelstuk Wachten op Godot van Samuel Beckett. Daar kwam alles samen: verstand en gevoel, kunst en leven, metafoor en werkelijkheid, zelfs het icoon ‘Susan Sontag’ – de vrouw op de krantenfoto’s – en de mens Susan Sontag. Daar had kunst ineens werkelijk zin. Ze werd er erg geliefd. Ze hebben zelfs het plein voor het Nationale Theater naar haar vernoemd.’

Was ze ook een groot romanschrijver? Over haar vier romans lopen de meningen uiteen.

‘Ze wilde graag een beroemde romanschrijver zijn, de roman was voor haar het allerhoogste. Dan telde je pas echt mee. Ik vind De vulkaanminnaar haar beste roman. Maar haar geniaalste, onovertroffen kunstwerk is Susan Sontag zelf. Zij creëerde zichzelf, een fantastisch romanpersonage. Het is een groot geluk voor een biograaf om zo iemand tegen te komen.’

Op 24/10 spreekt Benjamin Moser over zijn nieuwe biografie tijdens het Brainwash ­Festival in Amsterdam. 

Benjamin Moser: Sontag – Haar leven en werk. Beeld De Arbeiderspers

Benjamin Moser: Sontag – Haar leven en werk. Uit het Engels vertaald door  Koos Mebius en Lidwien Biekmann. De Arbeiderspers; 816 pagina’s; € 49,99.

Gijs Groenteman gaat in onze illustere archiefkast in gesprek met mensen die hem hebben verwonderd. Rapper Pepijn Lanen, schrijver Paulien Cornelisse en kunsthandelaar Jan Six passeerden al de revue.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden