‘Biko’s ideeën leven voort in rapteksten’

Nkosinathi Biko..

AMSTERDAM Een nog jonge Steve Biko zwom met een Indiase vriend in de zee bij de Zuid-Afrikaanse havenplaats Durban. Een agent hield Biko aan: ze waren op een strand dat ‘slegs vir blankes’ was bestemd. ‘Zie je mijn vriend?’, zei Biko. ‘Hij is Indiër. En waar zwemt hij? In de Indische Ocean. De hele zee is van hem!’

De anekdote wordt verteld in de film Steve Bantu Biko: Baken van Hoop, tien jaar terug gemaakt door zijn oudste zoon, Nkosinathi Biko. ‘Met de film wilde ik de mens achter mijn vader laten zien’, vertelt Biko (36) in een Amsterdams hotel. ‘We moeten ons met onze leiders, onze iconen, kunnen identificeren. Daarom is het belangrijk dat we Biko zien als gewoon kind, die opgroeide in een arme familie zoals de meesten van ons, maar toch iets van zichzelf wist te maken.’

De strandscène toont ook de nonchalance waarmee Biko omging met de dienders der apartheid. ‘Onze jeugd werd niet overschaduwd door dreiging of angst. Dat heeft alles te maken met het gevoel van vrijheid dat Biko uitdroeg,’ zegt Nkosinathi, die 6 jaar was toen Biko stierf in handen van de Zuid-Afrikaanse politie.

Steve Biko was de charismatische leider en oprichter van de Black Consciousness Movement, de zwarte zelfbewustzijnsbeweging, die van zwarte Zuid-Afrikanen sterke, trotse mensen wilde maken zonder minderwaardigheidscomplex.

In september 1977 werd hij opgepakt en tijdens 22 uur ondervraging in coma geslagen. Achterin een politiewagen werd hij naar Pretoria overgebracht, een reis van twaalf uur, die hij niet zou overleven. De regering probeerde de toedracht van zijn dood stil te houden, maar mede dankzij journalist Donals Woods kwam het verhaal toch naar buiten.

Via de film Cry Freedom en het lied Biko van Peter Gabriel werd het verhaal bekend bij het grote publiek. ‘Overal houden mensen zijn ideeën nog in ere,’ zegt Biko. ‘De Amerikaanse rapper Mos Def noemt hem in zijn teksten. Ik heb net Brazilië en Liverpool bezocht waar stichtingen met mijn vaders naam proberen ontspoorde zwarten weer op de rails te krijgen.’

Centraal in Biko’s filosofie staat zelfredzaamheid van zwarten. Dat zette begin jaren zeventig de apartheidsregering op het verkeerde been: Pretoria dacht dat de ideeën mooi aansloten bij het beleid van ‘gescheiden ontwikkeling’, zoals apartheid ook werd genoemd. Biko: ‘Ze hebben hem daarom lang met rust gelaten, wat een deel van zijn succes verklaart. Maar dit was voorbij zodra ze doorhadden dat mijn vader zwarten wilde organiseren om uiteindelijk de macht te kunnen overnemen.’

Biko herinnert zich zijn vader echter niet als politicus, maar als iemand die zijn kinderen veel aandacht gaf. ‘Dat danken we, ironisch genoeg, aan de ‘banning order’ tegen hem, wat neerkwam op huisarrest. Onderdeel daarvan was ook dat mijn vader niet meer dan één gast tegelijk mocht ontvangen. Hij loste dat op door kantoor te houden in de consistorie van een verlaten kerk. Zijn medestanders vergaderden in de kerk, en konden dan een voor een bij Steve Biko binnenlopen.’

De jonge Biko was er vaak. ‘Mijn vader stuurde me er meer dan eens op uit om Rembrandt van Rijn-sigaretten te kopen, zijn favoriete merk, ook als hij nog veel pakjes had. Ik deed dat dan onder protest. Pas veel later begreep ik dat hij niet wilde dat ik bepaalde gesprekken zou opvangen.’

De laatste tien jaar is Biko, die economie en marketing studeerde, als directeur van de Steve Biko Stichting fulltime bezig het erfgoed van zijn vader te bewaken. De stichting legt zich toe op ontwikkelingsprojecten, leiderschapstrainingen voor jonge zwarten en debatten, met onder meer de jaarlijkse Steve Biko-lezing. Ex-bisschop Tutu gebruikte die vorig jaar nog om de regering de oren te wassen over de misdaad in het land.

Heeft Zuid-Afrika zich in Biko’s ogen ontwikkeld op een manier die zijn vader voor ogen had? ‘Er is politieke vrijheid, we hebben een stabiele economie. Maar 1994 (het jaar van de eerste democratische verkiezingen) markeert voor mij slechts het begin van het eind van de apartheid. Veel gevolgen daarvan moeten nog uit de weg worden geruimd, vooral waar het gaat om deelname van zwarten aan de economie.’

Als voorbeeld noemt hij een wet die bedrijven verplicht 1 procent van hun loonsom te storten in een ‘onderwijsfonds’ voor zwarte Zuid-Afrikanen. ‘De schoonheid van die regel is dat bedrijven dit geld voor 80 procent kunnen terugclaimen als ze zelf mensen opleiden. Helaas zien veel bedrijven haar slechts als extra belasting, en laten ze na zelf jonge zwarten te scholen.’

Over het uiteindelijke resultaat van de Waarheidscommissie is Biko evenmin gelukkig. Zijn familie roerde zich fel toen de vijf politieagenten die verantwoordelijk waren voor de dood van zijn vader bij de Waarheidscommissie probeerden amnestie te krijgen. Tot opluchting van de familie Biko kregen ze die niet, omdat ze niet de hele waarheid vertelden. Toch lopen de nog levende agenten inmiddels vrij rond: moord kon niet bewezen worden, doodslag was verjaard.

‘De vijf hadden een completer beeld kunnen geven over de laatste uren van mijn vader,’ zegt hij, terwijl voor het eerst een bittere trek rond zijn mond verschijnt. ‘George Bizos (een van de bekendste advocaten van Zuid-Afrika, die ook Mandela bijstond in de jaren zestig, red.) merkte tijdens de zitting al op hoe vreemd het toch was dat ze zich precies herinnerden wat ze níet hadden gedaan – ze hadden mijn vader níet hiermee geslagen, ze hadden hem niet dáár getrapt – maar dat ze niet meer wisten wat ze wél hadden gedaan.’

‘Eigenlijk gaat het daar niet om. Hoe die agenten met hun geweten in het reine komen, wat zij hun kinderen vertellen, is hun probleem. Wat mij ongelukkig maakt is de gemiste kans. Vergiffenis vragen was geen voorwaarde voor amnestie. Juist daarom was het belangrijk geweest als meer daders hadden gezegd: we erkennen dat we verkeerd zaten, het spijt ons. Dan zou het hele proces niet alleen over amnestie zijn gegaan, maar zouden we een stap hebben gezet naar de ontdekking van onze gezamenlijke menselijkheid. Dat dit amper gebeurde, is een klap in het gezicht van de mensen die bereid waren te vergeven.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden