Bewoners versus de autoriteiten

Het domein van asocialen, zeggen sommigen - die er niet wonen. De saamhorigheid is groot. Hoewel: vroeger waren ze allemaal arm, nu is er haat en nijd om het geld.

Jo Janssens en dochter Angela, onder het stropersgeweer van Jo's vader.Beeld Renate Beense

Bijna 81 is Jo Janssens. Al bijna 81 jaar woont hij in de Vogeltjesbuurt. Het geweer dat zijn vader gebruikte voor het stropen, hangt aan de muur. Het hondje zit in zijn hok. Jee heet het hondje, omdat Jo's vrouw Kee heette. 'Zo blijft het een beetje dichtbij', zegt Jo. De bloemrijk omlijste foto's van zijn vrouw staan op het dressoir. Hij trouwde met haar toen ze 16 was. Sinds drie jaar is hij weduwnaar. 'Het went niet', verzucht hij. 'Het leven gaat door, zeggen ze. Maar het went niet.'

Op zijn rechterpols heeft Jo een tatoeage. 030712 staat er. Getatoeëerd met de as van zijn vrouw. Het is haar overlijdensdatum. Dochter Angela heeft op haar arm een tatoeage, 'Moeder'. Ook met de as van.

Bedreigd bestuur

Teruglezen? Zie volkskrant.nl/bedreigdbestuur

Er is ons gezegd dat we naar de Tilburgse Vogeltjesbuurt moesten om er iets van te snappen, van wat op het stadhuis ondermijning wordt genoemd. Tilburg is wereldstad van de drugsbusiness. Hennep en pillen. Een paar duizend bewoners zijn er van dag tot dag mee bezig. De Vogeltjesbuurt heeft in dit opzicht ook een naam.

Het is een hechte volkswijk met zijn eigen legendes. Over smokkelaars als de Neus en d'n Eekel en de vier broers Verhagen van wie Peer, Sjef en Janus zijn doodgeschoten bij de smokkel van tabak, stijfselkorrels en kaasbollen.

In de schuurtjes in de achtertuinen werden geiten en varkens en paarden gehouden. Verdwenen is de geur van gekookte varkensdarmen. Mieke van Oorschot van de Lijsterstraat was daar goed in. Die ging langs de huizen om ze op te halen, de darmen, en dan kookte ze het vet eruit. Heerlijk, brood met reuzel en suiker.

De buurt telt grote families, die voor een deel hun wortels hebben in het woonwagenkamp. Toen het kamp aan de Pater Geurtjensweg werd opgesplitst, zijn ze naar de Vogeltjesbuurt getrokken. Zo bleef het gezellig, vooral in de zomer. Dan zitten ze buiten op de stoep met hun koffiepotten en kratjes bier.

Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense

Licht en ruimte

Ook het kerkhof aan de professor Lorentzstraat is trefpunt. Nogal wat kinderen bezoeken hun ouders iedere dag, hun overleden ouders wel te verstaan. 'Je bent hier pas dood', zegt een bezoekster, 'als ze je graf niet meer komen opzoeken.' Het is een begraafplaats van Italiaanse allure; er staan praalgraven van Chinees marmer, met beeltenissen van engelen, moeders Maria en sierlijk-onstuimige paarden. De zerk vermeldt: 'Vol van liefde was jullie leven/ van het leed kregen jullie je deel/ nu is het lijden dan verdreven/ maar we missen jullie zoveel.'

De buurt is zopas door woningcorporatie Tiwos meer dan voorbeeldig gerenoveerd. Alles in nauwe samenspraak met de bewoners, van stap tot stap. Achterdocht jegens alles wat geurt naar autoriteit kleurt het bestaan, traditioneel. Ze hebben al gauw het gevoel in het pak genaaid te worden.

Het is een wijk vol licht en ruimte, brede stoepen voor de gezelligheid op straat. Een vrouw wijst: daar woont haar nicht. En daar haar zus, haar tante, haar neef. 'We kunnen niet zonder elkaar.'

Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense

Sommigen zeiden dat we de Vogeltjesbuurt maar beter konden mijden. Vertegenwoordigers van de instanties waren het; ze zien de buurt als domein van de asocialen. En van de groene vingers. Dat wil hier zeggen dat je goed met hennepplanten overweg kunt. 'Harry had groene vingers, is even een paar maanden weg', zeggen ze dan. Harry zit dan in de bak.

Blijf weg uit de buurt, was het verhaal, vreemden zijn er, om het neutraal te formuleren, ongewenst. Na vijf stappen, ging het verhaal door, weet de hele buurt dat je binnen bent. 'Dat is wel zo', zegt Jo Janssens. 'Veronderstel dat wij met z'n tweeën ruzie krijgen, we praten niet met elkaar. Maar dan komt er een vreemde aan. Godverdomme, zegt gij meteen tegen mij, daar loopt een vent, zou die van de sociale dienst zijn, of van de hondenbelasting?'

Janssens zit aan de tafel in de woonkamer van zijn nieuwe huis aan de Merelstraat. Een goedmoedige man, een droevige blik in de ogen. Voor hem op tafel staan zalfjes, druppels, poeders, pillen, tabletten. Slechte longen en zo nog het een en ander. Hij heeft in zijn jonge jaren in het chroom en het nikkel gezeten van de kinderwagenfabriek. Daar is het van gekomen, denkt hij.

'Hij heeft meer als de hele apotheek.' Dochter Angela woont in het huis naast haar vader. Aan de overkant woont Toon, Cor woont twee deuren naast Angela, daartussen heb je kleindochter Karen, schuin tegenover kleinzoon Erwin enzovoort en zo verder. De familie Janssens ademt elkaars adem.

Angela rookt zonder onderbreking. De Vogeltjesbuurt rookt zonder ophouden. 'Mijn nicht', zegt Angela, 'was bij een professor en die had haar gezegd: d'r is er nog nooit ene aan het roken doodgegaan.'

Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense

Dikke auto

Jo wordt gezien als de Godfather van de Vogeltjesbuurt. Hij weet alles. Ook over de handel. Hij wil niet veel kwijt, maar dan steekt hij toch van wal: 'Twintig jaar geleden waren we allemaal gelijk. We waren allemaal arm. Nu is er haat en nijd om het geld. Niet bij iedereen, wel bij de patsers. Dan blijven ze met een dikke auto midden op de weg staan. Of ze zetten op het kerkhof een kasteel neer voor hun moeder. Ze zijn de patser en dan zie je dat sommigen niet willen achterblijven. Ze steken zich in de schulden. Of ze gaan toch maar meedoen. Zo gaat het.

'Iedereen was gelijk, iedereen was arm. We hadden een volkstuintje, we gingen gras plukken en ganzetongen steken voor de konijnen. Toen kwamen de wiethokjes, die zijn eigenlijk ook al weg, want ze weten: als je ontdekt wordt, zet de woningbouwvereniging je je huis uit. Nu zijn er pillen. Als gij een beetje een dandy bent en ik zie dus dat gij in de handel zit, dan praten we wel met elkaar, maar ik zal niet laten blijken dat ik het weet. Niemand laat het blijken.'

Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense

Dan wordt de oude Janssens giftig. De burgemeester komt ter sprake, Noordanus. Die vindt dat de mensen in Tilburg moeten ophouden met wegkijken.

Janssens: 'Hij kan het bekijken, die Noordanus. Veronderstel: er staat een auto in brand. Ik zie het. Ik zeg tegen die Noordanus: die en die heeft het gedaan. 's Anderendaags staat míjn auto in brand. En ik lig in het ziekenhuis. Hij kan kapot vallen, die Noordanus. Hij kan wel van alles zeggen van wat wij moeten doen, maar voor ons hebben die lui nog nooit wat betekend.'

Hij vertelt van zijn vader. Die werkte bij een lampenmakerij. Als het schafttijd was kon zijn vader vloeken wanneer moeder vergeten was het zoutvaatje bij het brood in het trommeltje te doen. Het zout verving het beleg, dat ze niet konden betalen.

Janssens: 'Toen kreeg vader de kans om mee te gaan uit smokkelen. Als het donker was stapten ze aan. Het was gevaarlijk, maar voortaan had hij in zijn trommeltje een stuk spek en een stuk worst. De kameraden vroegen hoe hij eraan kwam. Mijn vader zei: dat kunnen jullie morgen ook hebben.

'Zo was dat. En zo is het nu met de wiet.'

Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense

Peter Cival is projectconsulent van woningbouwvereniging Tiwos. Hij houdt van de buurt en van zijn bewoners. 'Ik ken de mensen van huis tot huis.' Belangrijk is het, zegt hij, dat ze hem vertrouwen. Tot bepaalde hoogte, dat wel. Daarna wordt het stil, ook voor hem. 'Maar je moet je niet van de hele buurt afkeren, je moet de positieve krachten in de buurt juist versterken. De autoriteiten en de instanties hebben er de afgelopen tien jaar met de pet naar gegooid.'

Stelselmatig hebben instituten als het sociale werk, de wijkagent en de buurtopbouw zich teruggetrokken uit de Vogeltjesbuurt. Cival: 'Politie is er gewoon niet.' Hij wil graag blijven, het buurtwerk moet hersteld worden. 'Ik wil opbouwen, ik wil dat kinderen zich wat emanciperen, dat ze niet in de vrouwenhandel belanden of in de prostitutie. Ach, ik ben een paternalist.'

In december is de nieuwe buurt opgeleverd, nieuwbouw en groot onderhoud. De wijk mag nog zo spiksplinternieuw zijn, aan de gevel van sommige huizen hangt alweer een camera, net als vóór de renovatie. Het is voor de veiligheid, zeggen de bewoners als je ernaar vraagt. Binnen in de huiskamer blijkt de camera verbonden met een groot scherm, in vier stukken opgesplitst. Zo kun je vanuit alle hoeken de straat overzien. Wat is de bedoeling? Niet de goede vraag, zo blijkt. 'Wilt ge nog een bakske?', vraagt de hartelijke huisvrouw.

Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense

Cival: 'Dan kan men nu wel ach en wee roepen over dat de greep op wijken als de Vogeltjesbuurt kwijtraakt, maar ik kan daar maar heel weinig begrip voor opbrengen. Consequent hebben de autoriteiten sociaal werk, buurtbeheerders en andere voorzieningen weggesaneerd. Van jaar op jaar. Je kunt hier weer helemaal opnieuw beginnen met het opbouwwerk. Het is het enige dat helpt, ik weet het zeker. Maar het zal tien, vijftien jaar duren voordat je de boel op orde hebt.'

Als het tot de mogelijkheden had behoord, hadden sommige bewoners gekozen voor een woonwagen in plaats van nieuwbouw, denkt Cival. Het neemt niet weg dat trots overheerst. Veel buurtbewoners hebben hun nieuwe huis casco laten opleveren. Zo konden ze hun eigen paleisje inrichten, met gouden spiegels en kroonluchters.

Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense

Misstapje

Jan de Fyter zijn vrouw laat haar huis zien, van boven tot onder. Vooral de badkamer moet worden bewonderd. Er staat een werelddouche, er zitten wel tien knoppen op.

De Fyter is een kleine man met kleine slimme ogen. Hij zat voor de buurt in het bouwcomité. Als je niet oppast, raak je bekneld tussen de bewoners en de bouwers. Soms werd hij er gek van.

Hij was 14 jaar, toen is hij gaan werken. In Raamsdonksveer, in de koelcellen. 'D'r werd me gezegd: ooit één misstapje en je ligt eruit.

'Ik heb dikwijls zat voor de verleiding gestaan. We bouwden panelen die de warmte vasthouden. Die kunnen ze in de hennep goed gebruiken, begrijp je. Ik denk dat er wel twintig man bij me zijn langs geweest om te vragen.

'Dan heb je effe de verleiding, hè. Dan moet je sterk zijn, van: godverdomme, denk aan je gezin.'

Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense
Impressie uit de Tilburgse Vogeltjesbuurt.Beeld Renate Beense

In september 2013 regende het even 100-dollarbiljetten in de Vogeltjesbuurt. Toen de oude huizen aan de Lijsterstraat en de Merelstraat gesloopt werden en een sloopband het puin verwerkte, dwarrelden plots talloze dollarbiljetten als vlinders door de lucht. Een machine was gestoten op een bergplaats. Hoeveel was het? 1 miljoen, 2 miljoen?

Heel de buurt kwam erop af, graaide naar de biljetten. Van wie was dat geld? Er stak een vete de kop op tussen de families Van Belcom en Bruën. De een en de ander eiste het geld op. Het broeide. 'Iedereen in de buurt kent elkaar', zal Jo Janssens later zeggen, 'maar hier en daar zit wat wrijfijzer.'

De Fyter: 'En toen kwam de politie langs de deuren. Een buurtonderzoek. Ze wilden weten waar het geld vandaan kwam. Dan is het gewoon mondje dicht, begrijp je wel. Er is niemand die praat. Ik kan hebben gezien wat ik gezien heb, als ze ernaar vragen heb ik niks gezien. Ze krijgen het nooit te horen. Van niemand niet, in de hele buurt niet. Het is niet een regel, het gaat vanzelf, iedereen weet dat hij z'n mond moet houden.'

Beeld Gees Voorhees

Bedreigd bestuur

In Waalre fikte het gemeentehuis af, in Tilburg floreert de drugseconomie, in Helmond dook de burgemeester onder. Criminelen infiltreren in gemeenteraden, bestuurders kijken weg - of zetten zich schrap. Jan Tromp speurt in Noord-Brabant naar 'de ondermijning'.

Teruglezen? Zie volkskrant.nl/bedreigdbestuur

Naïef puntje misschien: is er dan niemand die zegt dat zoiets tegen de wet is? Nu moet De Fyter grinniken. 'Als wij in de stad kwamen, hè, dan werden wij jarenlang als vuil weggezet. Omdat wij van de Vogeltjesbuurt waren. Dan word je vanzelf een gesloten front, begrijp je. Dan zeg je tegen die politiemensen: zoek het lekker zelf uit, met jullie arrogantie.

'We zijn altijd achtergesteld, hè. Altijd, en dat is echt waar, hoor. Mijn dochter heb ik grootgebracht zoals dat hoort, dat heb ik gelukkig heel goed voor mekaar. Toen moest ik op een ouderavond komen van haar kapstersopleiding, ze zeiden: we kunnen niet snappen dat een meisje als Manuela uit de Vogeltjesbuurt komt.

'Dan krijg je dus vanzelf dat de mensen hier hun eigen gang gaan, dat ze achterdochtig worden op de buitenwereld en dat we hier wel onze eigen oplossingen zoeken. Want ge doet het nooit goed, snap je.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden